September 1936 (9); terug naar de steenkool

Vader begint er maar vast over:

'Nog 'n maand en 'n dag en m'n zoon is jarig! Dan is er vreugde op diverse plaatsen op den aardbol en in de harten die daar kloppen. En de jubilaris zelf moet toch ook wel een zeker gevoel van voldaanheid hebben dat hij op zijn dertigste jaar, op een belangrijke en verantwoordelijke post, als gelukkig huisvader en zegen voor anderen, reeds kan terug zien op vele jaren van nuttige activiteit.

Frits, mijn jongen, shake! Onze pude 'verticale'. May god, if there is one, bless you. Als we nog in aartsvaderlijke tijden leefden zou ik het zelf doen, zooals Izaak het zijn geliefde zoon Ezau had willlen doen. Nu blijft het uiterlijk bij goede wenschen, but many of them.'

Ook Esje krijgt de felicitaties, met H. en Z. voor de lieve jongens en de Teetjest wordt ook geluk gewenscht met de verjaardag van haar broer. Dan meteen maar door naar Bobbie, wiens verjaardag er al snel op zal volgen. 

'Ik zal voor die twee feestdagen 'n flesch wijn in huis halen en die in gezelschap van Nascimento en met m'n gedachten in Manindjau op de gezondheid en de welvaart van Huize Deys, S.W.K. [Sumatra's West Kust] ledigen.'

Als cadeau stuurt Pieter de boeken op, ik denk de penguins die hij in Engeland heeft gekocht. 

Hij heeft net uit Rotterdam een stapel kranten ontvangen en Pieter verbaast zich over het feit dat die allemaal bol staan met verhalen over de koninklijke verloving. 

'Hoe ze daar dag aan dag zooveel letters aan hebben kunnen wijden is doodgewoon verbluffend als je het zoo in eens op een stapel in handen krijgt. Hoe ze lachten, hoe ze liepen, hoe ze kusten, wat ze aan hadden, hoe ze in en uit een auto stapten, zijn heele stamboom en de hare, geschiedkundige gebeurtenissen van eeuwen her om oude relaties aan te toonen tusschen Nassau en Lippe, zijn familiewapen, huis, slot, hond, paard, werkkamer.......en ik wil wedden dat Holland nóg niet genoeg heeft. Het eenige wat ik niet heb kunnen vinden was wat voor ondergoed ze aanhadden. Maar 't is dan ook een gebeurtenis. De voorzitter van de Hoogen Raad liep al een beetje vooruit op de eventuele gevolgen, maar toomde zich bescheidelijk nog net bij tijds in.'

In de kranten valt Pieters blik ook op een zorgwekkend bericht. 

De laatste regel luidt:

...'product zijn voor de regeeringen der diverse landen voor tijden van oorlog.'

En Pieter vervolgt:

'Nou, tegen dien tijd ben ik er niet meer of net nog wel, zoodat ik me over míjn petroleumstelletje niet ongerust behoef te maken, maar jullie zullen die nieuwe ontwikkeling nog in volle glorie meemaken. Nu vind ik dood zijn heelemaal niet erg; het dood gaan d.w.z. het proces dat noodig is eer geest en lichaam gescheiden zijn, vind ik nog wel een taaie beweging om over heen te komen, maar wat me spijten kan is door dood gaan je zoo verbasend veel interessante dingen mist die nog te gebeuren staan.

Inmiddels mag ik me niet beklagen. Ik heb de petroleum meegemaakt in zijn opkomst, ik heb het eerste gas zien branden nog zonder de later uitgevonden gloeikousjes, ik heb de toepassingen van de electriciteit in allerlei vormen geboren zien worden, de ontwikkeling van de fiets heb ik meebeleefd, van hoog voor- en klein achterwieltje met harde banden tot een algemeen vervoermiddel op luchtbanden. Ik heb de eerste auto's en de eerste vliegmachines gezien. De eerste bestuurbare luchtballons. In Pretoria was ik de eerste bezitter van een gramofoon. Ik heb de eerste verbluffing van levende beelden op doek doorgemaakt, heb stom van verbazing en verwondering aan een radiotoestel zitten draaien, van zwavelstok en tondeldoos heb ik de lucifer algemeen zien worden om weer plaats te maken voor de aansteker, ik heb de teekenfilm zich tot een wonder van knappe kunst zien ontwikkelen, en zie mezelf nog met open mond in 't Grand Theater zitten bij de eerste geluidsfilm.'

Hispano-Suiza was aanvankelijk een Spaanse autofabrikant. Het bouwde in Frankrijk een fabriek om de auto's te assambleren. Vervolgens kwam er ook luchtvaart bij. In 1914 wijst de minister van oorlog deze fabriek tegen een hele lage huur toe aan Gnomes & Rhône. Hier meer

September 1936 (8); genieten van spruitjes

Omdat Frits op een lange (5-daagse) tournee is, schrijft alleen Els aan de familie. Zo'n lange periode van huis, is voor Frits niet leuk en voor moeder met de kinderen en de De Jongs ook niet, maar Els maakt het gezellig. ''s Avonds eet ik een boterhammetje bij ze en zoo wordt de tijd gekort.'

'Henkje vraagt ook steeds naar z'n Pappie en heeft al benul van aftrekken want 4 nachtjes slapen - 3 nachtjes enz. trekt hij zelf iederen morgen af. Komt nog bij dat morgen Tante Nella jarig is, dus een dubbele feestdag en we gaan ter gelegenheid daarvan eens fijn genieten van spruitjes uit blik, ons beider lievelingsgroente.'

En dan komt er weer eens een pakje van PaMa, dit keer met een zwembroekje 'voor Bobbie denk ik.' Els is er natuurlijk erg mee in haar sas. Ook veel dank voor het prentenboek voor Henkje waar hij veel plezier van heeft. 'Vooral het versjesboek vindt hij erg prachtig en de versjes zijn ook eenig.'

Maar het gekke is nu dat er slechts één kous in het niet aangebroken pakket is aangetroffen. Een zoektocht naar de tweede heeft niets opgeleverd. 

Op door Lies Wagensveld verstuurde kiekjes staan PaMa.

'Nou, zeg, jullie ziet er daar maar eventjes keurig op uit. Echt netjes hoor.'

En weer drukt Els haar moeder op het hart toch vooral een goed grondpatroon te laten maken. 'Dat is voor hier altijd makkelijk, heb je het een of ander hier nodig, dan kunnen we het veel makkelijker in elkaar maken; prutsen zou Tony zeggen, nou, laat hij z'n mond maar houden, ik ben in ieder geval handiger met de naald als Annie.'

En dat is het dan voor deze keer, is is duidelijk niet veel nieuws te melden.

De helaas wat overbelichte foto wilde ik niemand onthouden, en zeker Henkje en Bobbie niet.

September 1936 (7); aller miserabelst kakelotje

Het lijkt Pieter alsof hij, na drie weken, alweer een eeuwigheid in Portugal is, terwijl hij nu pas de eerste brief van Katy krijgt. De posterijen hebben het moeilijk, er gaat wel dagelijks luchtpost vanuit Lissabon, maar die is Pieter te duur.

Er zijn de nodige teleurstellingen te verwerken en Pieter schrijft erover.

'Hoopies bedankies voor je lieve lange brief Katy, maar net met je aanmoediging om te gaasn concentreeren op schrijven voor de kranten, kwam een artikel over Portugal van de N.R.C. als niet geschikt voor hun blad terug. De N.R.C. wil politiek, bank- en handelstoestanden en daar weet ik niet voldoende van. Ook kan ik nog geen Portugeesch genoeg om uit de plaatselijke bladen het noodige in elkaar te flansen. Jullie hebben geen flauw idee hoe verbazend moeilijk dat Portugeesch is om te leeren. Ik heb me nu weer fel op de studie ervan geworpen, omdat mijn hoop om hier ooit weer vandaan te komen tot nul is gedaald. Met mijn oude mas. Journal heb ik mij al vroeg in verbinding gesteld, maar die zijn niet voldoende bij kas om bijdragen te honoreeren. 't Is nog maar steeds allemaal snert wat de klok slaat.

Wat 't voor mij zoo miserabel maakt is juist het gemis van een begrijpelijke taal. Daar zou je langzamerhand menschenschuw van gaan worden als je van tevoren weet dat tegen iemand praten alle inspanning van kennis en geheugen kost en het aanhooren van iemand nóg meer, want die kiest hoopies woorden in zijn gesprek die ik niet ken. En dan zit je maar te vertalen, te raden en te begrijpen inplaats van te hooren en te verstaan.

Niettegenstaande ik Frits z'n welgemeende raad trouw heb trachten op te volgen om mezelf op 'n fatsoenlijk gewicht te houden, was ik in de eerst twee weken al weer twee kilo kwijtgeraakt. Ik zal nu morgen weer eens zien wat er van me over is.'

Wat Portugese les betreft is Pieter hard aan de studie. Hij heeft in Londen wat hij noemt: Hugo's Simplified Portuguese gekocht, met een systeem waar hard aan gewerkt wordt: elke dag 5 kleine zinnetjes, samen met de 500 reeds voor de vakantie geleerde woorden, die moeten worden herhaald, want alles zakt snel weer weg als er niet geoefend blijft worden.* De leeftijd zal daarbij ook parten hebben gespeeld.  

Pieter vertelt nog dat hij op de boot zo'n honger heeft gehad, de eerste dag, omdat hij licht had geluncht en er 's avonds maar geen eten verscheen. Toen hij ging informeren waar het bleef, bleek dat men terug was gegaan naar Greenwich Meantime, waardoor het zomeruur eraf ging en het verschil 1 uur en 20 minuten was. 

Over de toestand in Spanje brengt vader ook nog verslag uit. Daar ook geen vrolijk nieuws. 

Verderop in de brief wordt ook nog kort een politiek feit beschreven:

'Inmiddels praat niemand meer over Abessynië en overal is de admosfeer geladen. Ik hoop dat ik er hier verschoond van blijf, want 't is een raar volkje.'

Dat rare volkje maakt Pieter mee als hij een 'kunstmatig opgezette anti-communisme vergadering' bijwoont. 

' n Waarschijnlijk goed betaalde claque zorgde voor een oorverdoovend lawaai na elke zin van de taaie sprekers waarvan ik alleen de groote woorden kon begrijpen, zooals: comunismo, liberalismo, patria, Viva a Revoluçao National! Viva Portugal. Er waren eenige honderden 'grèmios' (door den staat gemaakte vakvereenigingen) met kleurige vaandels, waarvan sommige uit nog niet-fascistische dagen heelemaal rood waren! Wat het volk daarbij denkt en de vaandeldragers zleve laat zich slechts vermoeden. De avond te voren was er nog een man door de geheime politie de klabak ingeduwd omdat ie zich iets liet ontvallen bij een luidspreker die een pro-fascistische geluid deed hooren.'

Al heeft Pieter naast een tegenvallertje ook een meevallertje gehad. Dat laatste zal hij in een volgende brief vermelden. Kennelijk is het gemoed zodanig dat er nu voornamelijk ruimte is voor dat tegenvallertje. 

'Op de uitreis had ik op de boot een Russische dame ontmoet die hier een paar uur vandaan op een dòrp had gewoond en daar een huis had met voor- en achtertuin en 7 kamers, voor 100 Esc. per maand. In datzelfde dorp was een klein kasteeltje, dat nu in handen van de bank was, gemeubileerd en wel, van een failliete graaf, dat te huur was voor 150 Esc. per maand. Toen had ik gehoopt dat te kunnen huren en aan Hollandsche families die ook goedkoop wilden leven onder te verhuren. Zoodra toen ik dus hier terug kwam ben ik naar de bank gegaan, maar moest daarvoor in Lissabon zijn. Goed. Naar Lissabon geschreven. 'n Week op antwoord zitten darren en toen kwam bericht dat m'n luchtkasteel verkocht was. Patsj! Daar ga je weer. Plan No. zooveel.'

En dan is het ook nog eens heel warm in Porto. 'We hadden een paar dagen om te bezwijken. Jullie kunnen begrijpen hoe dat was in mijn vertrekken van krap an 2 meter hoog.'

Katy heeft dus een fijne brief gestuurd en daarbij een briefkaart toegevoegd 

'met de portretten van de prinses in verliefde en gelukkige houding naast haar lachende verloofde. Een allemachtig aardig plaatje. Wat is die koningin oud geworden! Ik herkende 't goede mensch bijna niet meer. En daarbij heeft ze nog zoo'n aller miserabelst kakelotje op haar hoofd dat ze heelemaal uit 't besjeshuis weggeloopen schijnt te zijn. Je enthousiastische beschrijving over de verloving en hoe 't gekomen is, enz. heb ik als een romantische schooljongen gelezen. Nu begrijp ik pas waarom Holland zoo gek er mee is. 't Lijkt me een gezellige snuiter. Wat 'n bevordering voor die jongen! Van ambtenaar bij de I.G. Farben naar prins-stoom-gemaal.'**

Dan is Pieter het zat. Hij heeft geen zin meer om nog verder te schrijven, dus knuffelt allen en stopt voor nu.

* Het boekje dat Pieter heeft gekocht heet Hugo's Portuguese Simplified, met als ondertitel: Hugo's Simplified System (an easy and rapid self-instructor), uitgegeven door Hugo's Institute for Teaching Foreign Languages. Er werd beweerd dat je met dit systemm in drie maanden zelfstandig Portugees kon leren. 

** Nadat de archieven zijn vrijgegeven is duidelijk geworden dat Bernhard bij I.G. Farben in Parijs helemaal geen hoge functie had vervuld, zoals hij deed geloven, maar brieven corrigeerde, archiveerde en postzegels plakte. Die 'gezellige snuiter' was een bofkont, opportunist, schuinsmarcheerder en uiteindelijk ook regelrechte, zij het charmante, leugenaar. 

September 1936 (6); zoo fijn dik

Tegelijk met Els schrijft Frits ook een brief en ook hij vertelt over de nieuwe gouverneur-generaal.

'Het bestuur is overgegeven, de nieuwe G.G. troont in Batavia en de afgetredene vaart momenteel in de richting Medan waar de "Sibajak" stopt om deze brief op te nemen zoodat ons praatje in hoog gezelschap de reis maakt. O nee, ik vergis me, dit is een vliegbrief, er is dus geen sprake van samen met den G.G. reizen. Hetgeen niet wegneemt dat de G.G. momenteel vaart en op het oogenblik dat jullie dit lezen ook nog wel zal varen. Want uit PaMa's brief van gisteren blijkt dat er een brief van ons in 6 dagen over was gekomen nou en over 6 dagen is G.G. net bij Colombo. 

Zoo vervallen we hier van de ene drukte in de andere. Zaterdag gala bal in de soos in Fort de Kock. Dinsdag opening van de Staten-Generaal (over de radio uitgezonden) en Woensdag de bestuurswisseling van de Gouvenreur-Generaal. Vandaag, Donderdag, hebben we bezoek gehad van twee A-R's ter bespreking van de begrootingsrekeningen en a.s. Zaterdag hebben we tenniswedstrijden hier. Zoo langzamerhand zullen de foto's van Prins "Benno" wel los komen. We hebben al een getekend en telegrafisch overgebracht portret van 'm in de courant gehad, maar een zoo'n schets zegt niet veel. Els en Mevr. de Jong vinden 'm een reuze knappert. Nou, fijn voor Juliana. Ik hoop dat ie net zoo'n flinke vent is als de couranten- en radioberichten zeggen dat 'ie is. 

De speeches van de twee G.G.'s zijn hier 's avonds nog eens uitgezonden, meer speciaal voor Holland. Ik vond ze beide goed, hoewel die van de nieuwe G.G. wat toonloos. Dat komt natuurlijk omdat hij zich gedekt wil houden. De man komt in zoo'n absoluut nieuwe sfeer dat hij zich niet aan voorspellingen of beloften kan wagen. De speech van de oude G.G. was magistraal, een rede van een onderkoning door en door.

Geliefden, ik leg er zooal niet het bijltje, dan toch de pen bij neer, want ik wensch me met spoed in het kuisch etui [?] te storten. Wel te rusten allemaal, veel liefs, handen z.of st. naar verkiezing van Frits.'

Els voegt hier nog aan toe dat morgen de postpakketten voor PaMa en Katy op de post gaan. Er is dus duidelijk een uitwisseling van spullen. Ik ben benieuwd wat er van Nederlands-Indië naar Nederland wordt gestuurd. 

Er volgt een ongedateerde brief van Els in mijn stapel. 

Hierin maakt mijn oma duidelijk dat er meer zekerheid is over de aankomst van PaMa, die nu echt aanstaande is, zeker als de tijd vliegt: 'het duurt niet lang meer of we zitten gezellig met elkaar te keuvelen en ik verkneutel me er al op.'

Nog wat nieuws over de kinders.

'Henkjes beenen zijn wel zoo fijn dik, door die ziekte waren die wat minder geworden, maar nu is het prachtig en Bobbie doet deze week als maar staan pogingen. Op een gegeven moment hoor je een groot lawaai (meest gehuil) in de box en je ziet Bobbie zich vasthouden aan de spijlen, maar hij heeft nog niet het benul om zich te laten zakken als hij moe is en begint dan maar te huilen. Schattig gewoon. 2 x per dag mag hij in de voorgalerij kruipen en dat vindt 'ie een genot en meestal kruipt Henkje dan naast hem. Die amuseert zich al hoe langer hoe meer met hem.'

Kennelijk hebben PaMa bij verhuizing zich afgevraagd wat ze moeten doen met de ontvangen brieven, want Els vraagt of ze ze mee kunnen nemen. 'En anders moeten jullie ze maar verbranden, tenzij Katy of vader er nog belang in steken, wat ik niet denk.

Dat de brieven goddank niet op de brandstapel zijn terechtgekomen, weten we inmiddels. Brieven zijn belangrijke informatiebronnen, ze vertellen in dit geval over het dagelijks leven en, tussen de regels door, over familiebanden. Naast nog een heleboel meer.

En nogmaals schrijft Els dat ze al een tijd niets van vader hebben gehoord. Het zal wel niets zijn, maar ze maken zich toch ongerust, 'vooral omdat ie zoo heelemaal alleen in Oporto zit, wel schreef Katy dat vader nog even in R'dam is geweest, maar ik hoop nu echt dat er de volgende post weer een brief van hem is, al is het maar een briefkaart.'

Er is de laatste tijd veel bezoek geweest, ook van Dominicus als waarnemend inspecteur van onderwijs, die PaMa nog wel kennen uit Bandoeng. Ondertussen is er leuke muziek op de radio en gaat Els weer aan haar naaiwerk verder; ze maakt een pakje voor Bobbie. En nu ze het er toch over heeft, vraagt ze Ma om uit te kijken naar een ontbijttafelkleed van goede kwaliteit 'met geteekende kruissteken'. Liefst ook servetten erbij.

Zou er nog meer besteld gaan worden? 

September 1936 (5); dikke pattepoef

Els schrijft medio september weer een vlieg-brief, met name gericht aan haar ouders. Het epistel is moeilijk te ontcijferen, doordat het aan twee kanten is beschreven en de inkt doordrukt. Maar een beetje puzzelen kan geen kwaad. Het relaas begint in ieder geval met een verslag van 'de knalfuif' in Fort de Kock, waar het echtpaar De Jong ook enorm van genoten heeft.

'Het was een gezellige [?] die om 10 u. geopend werd met een toespraak van de A.R. op prinses Juliana + verloofde + koningin en het glas champagne dat er gratis bij geleverd werd maakte ook een reusachtige indruk. We hoorden dat er 6 kisten champagne verkocht waren en de stemming was buitengewoon aardig, wel bijzonder omdat er op 31 Augustus ook al een fuif was geweest en zoo pal op elkaar is er meestal geen animo voor, maar dat viel ditmaal erg mee. Wij waren 31 Augustus gezellig thuis gebleven en apprecieerden deze avond weer. Had m'n zwarte receptiejurk van de G.G. tot avondjurk gepromoveerd wat erg goed uitgevallen was gelukkig. We bleven laat en kwamen met daglicht thuis. Henkje was al uit bed, dus van slapen kon er niet veel komen, maar ja, dat moet je ervoor over hebben. 

Verder met belangstelling alle berichten van de radio over Holland gevolgd en vanmorgen het verslag van de aankomst van de nieuwe G.G. + volksraad, de overgave en overname en tenslotte het vertrek van de oude G.G. met de Sibajak.*/** Toen we de fluit hoorden realiseerden we ons wel even dat we daar ook op hadden kunnen zijn als we het verlof niet hadden uitgesteld, maar dan hadden we het mooie weer ook niet gehad!

Verder morgen hoog bezoek van de 2 A.R.'s Fanoy en Nijdam, de laatste van Padang, voor dewelken ik een uitgebreide rijsttafel zal laten aanrukken. Daar maak ik me tegenwoordig niet zoo druk meer over als vroeger.'

Er is een brief van Katy die vertelt dat het haar goed gaat, maar ze heeft wel een drukke baan. Els denkt dat het jammer zou zijn als ze door die veelesende baan het vetlaag, dat haar volgens een bijgevoegde kiek heel goed staat, weer zou verliezen. 

Els maakt zich een beetje zorgen over het uitblijven van informatie van vader. Ze hebben alleen verslag van zijn heenreis naar Engeland ontvangen.

Dan is er eigenlijk alleen nog nieuws over een aanstaande tennismatch. 

'Voor de grap doe ik ook mee, je slaat er tenminste een mooie single set uit, en spant je eens goed in, ook goed voor de slanke lijn. Ben nu al een paar weken aan het drinken van kruschen salz met lauw water, een vieze smaak hoor, maar als het nou helpt.***Jullie mogen me niet terugzien als een dikke pattepoef Pa en Ma en dat we mekaar binnenkort zien is nu heelemaal vast door het huurcontract met die dame dat nu getekend is volgens jullie laatste vliegbrief [...] amuseren jullie je maar te Lunteren.'

Els komt nog met een bestelling, voornamelijk aanvulling van het servies en 'denkende wielen' voor een serveerwagentje, plus 'echte fijne dofzijden kousen beige, niet te licht.'

En nu we toch bezig zijn, nog vormpjes op bakgebied, kleine tafelkleedjes, 6 stevige handdoeken, een teacosy met ritssluiting, 'dus een taarttas had ik ook graag', 'een gezellig modern theelichtje voor de trekpot', verder wat gezellige goedkoope hoedjes en wat schoenen en jurkengoed. Tot slot:

'Misschien voor Henkje een autoped, want dat is z'n hartewensch.'

En dan nog een 'Oh ja, ook nog wat van dat band met poppetjes erop om kinderdoekjes mee af te zetten b.v. 2 patroontjes ieder 3 el.'

Als dat allemaal maar in de koffers past, denk ik zo.

*De gouverneur-generaal jonkheer De Jonge werd opgevolgd door jonkheer Tjalda van Starkenborgh. De reden van vertrek van De Jonge was een medische (hij had iets aan zijn blaas), maar hij vertrok met gemengde gevoelens.

De Jonge heeft zijn herinneringen ook opgeschreven.

Tjarda van Starkenborgh was officieel de laatste gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Bij uitbreken van de oorlog bleef hij in Indië, vervolgens zat hij gevangen op Formosa en in Mantsjoerije. Na de oorlog werd hij diplomaat en was hij betrokken bij het onderzoek naar Greet Hofmans (affaire).

**De Sibajak, 'de rijke' genoemd naar een vulkaan op Sumatra, werd in 1927 te water gelaten en ging voor de koninklijke Rotterdamse Lloyd varen op Nederlands-Indië. Het schip bood plaats aan 1935 passagiers in 4 klassen. In 1935 werd grondig verbouwd om aan de nieuwe wensen en eisen te kunnen voldoen. Tijdens WOII werd het gebruikt als (Engels) troepen- en transportschip en na de oorlog als charter voor de Nederlandse regering. In 1959 voer het z'n laatste reis om in Hong Kong te worden gesloopt. 

***Kruschen Salz was in de jaren '20 en '30 een bekend 'medicijn', dat van Britse makelij was. Hoewel het was ontwikkeld om verstoppingen tegen te gaan, werden er allerlei voordelen aan toegeschreven, zoals verjonging, vitaliteit en levendigheid. 

September 1936 (4bis); atrocidades

De beschrijving van de terugreis naar Porto gaat nog verder en geeft een goed tijdsbeeld.

'Als het hier verkeerd loopt dan zullen de 'atrocidades' ook niet uitblijven. Het verhaal doet hier de ronde (alle kranten zwijgen er over) dat de tramdirectie van Porto de loonen van het personeel verleden week wilde verlagen. De aankondiging werd gedaan en één van de directieleden is op het oogenblik z'n twee handen kwijt. Over dit geheimzinnige geval wordt het diepst stilzwijgen bewaard. De loonen werden zonder inkorting uitbetaald. 

Ziedaar alles wat me van den toestand bekend is.'

Toch zal Pieter verderop in zijn brief nog een politiek standpunt aankaarten.

'Met Frits' beschouwingen over 'pacts' en derzelver waarde ben ik het volkomen eens. Pacts blijven alleen van kracht zoolang de strekking overeen blijft komen met de wenschen van de onderteekenaren, of zoo lang een der partijen over voldoende machtsmiddelen beschikt om de andere partij(en) te dwingen zich aan de overeenkomst te houden.'

Er zijn ook nog wat koetjes en kalfjes te behandelen. Teetjest heeft het 'zooals gewoonlijk schuw-druk', dus vader komt met advies:

'Tracht er je equanimity bij te bewaren, lieve kind, want zenuwhoofdpijnen zijn heel erg miserabel. Mevrouw Chambers kon daar ook zoo'n last van hebben. Dat is geen lolletje.'

Gelukkig krijgt ze een buitenkansje: de piano. 'Bij gebrek aan 'n beest om tegen te praten is een muziekinstrument altijd prettig gezelschap om je stemmingen aan te verwerken.' Wat ook gelukwensen met zich mee brengt voor PaMa die hun huis hebben verhuurd. We weten dus welke brief Pieter inmiddels heeft ontvangen. Pieter is blij dat de koortsaanval van Henkje voorbij is en is benieuwd naar verslag van het gekostumeerde bal. Dat Bobbie buikloop heeft gehad, dat is waarschijnlijk die periode nog van een tijd terug, toen zijn tanden doorkwamen. 'Gelukkig houdt het vrouwelijke lid zich goed en las ik met waardeering haar goede getuigenschrift over mijn zoon, die zoo trouw heeft helpen oppassen. Frits twee epauletten!'

Pieter zou zelf ook graag zulke pakketten versturen als PaMa, maar dat is hem helaas niet gegund. Dat de radio is aangeschaft, maakt Pieter op uit het feit dat de Berlijnse Olympische Spelen worden gevolgd en hij is blij voor zijn kinderen. 

'Ze mogen over 'Radioitis' klagen zooveel ze willen, ik zeg dat het een zegen is. Hoeveel menschen liggen ziek te bed. Voor al dezulken is 'n radio al een heel bizonder genot. Dat Katy in haar logies te veel van het goede krijgt doet aan het goede niets af. Bijna had ik de mijne nog hiereen genomen. Gelukkig dat ik het niet gedaan heb want ze werken hier met 110 volt inplaats van de algemeen gebruikelijke 220.' 

Pieter geeft zijn zoon nog een tip over een Kipling roman die de omgeving van Kent ook heel goed omschrijft: Steam Tactics 'waarin die oude knar met z'n steam gadgets de geest geeft enze de politieagent die hen beboeten wou, meenemen in die spiksplinternieuwe 'Octopod'.* Bij dat verhaal zit ik altijd heel genoeglijk te gnuiven.'

En tot slot:

Over de werkelijke toedracht rond de torpedoboten, lees je hier. 

Het is een ons zo langzamerhand bekend wespennest: Europa (in 1936). 

* Het verhaal van de Steam Tactics werd voor het eerst gepubliceerd in 1902 en speelt zich af in West Sussex. Meer hierover hier.

Septemeber 1936 (4); mijn lethargische stand

De moed zakt Pieter ook wel eens in de schoenen. Hij is daar eerlijk over in zijn familiebrieven en begint dan ook, om 4 uur 's middags aan een brief als volgt:

'Ik werd vanmorgen wakker met de vraag waarom ik eigenlijk nog bestond. Een bevredigend antwoord heb ik niet kunnen vinden, maar heb het toch maar gedaan, al was het alleen maar om klaar te zijn toen de kwitantie voor niet gebruikt water over Augustus werd gepresenteerd. Ik ben altijd beneden het minimum, wat met meterhuur en administratiekosten uitkomt op 5,40 Esc. per maand.'

Bovendien gaat de dienstbode van beneden terug naar haar dorp en moet Pieter haar wel een fooi geven (10 Esc.). 

'Trouwens, ik gaf het haar met graagte. Zoo eenvoudig als ze was had ze het benul om haar Portugeesch in de voor mij meest begrijpelijke vormen van eenvoud te gieten en haar bedoelingen met gebaren of practische dingen te verduidelijken. Als ze me beduiden wou dat ze bereid was om m'n sokken te stoppen dan wees ze naar haar hiel en maakte een sokken-stoppende beweging en keek me dan vragend aan. Als er een broek van me heel erg uit de plooi hing aan de kapstok (bij gebrek aan betere bergplaats) dan vroeg ze heelemaal niets, maar nam 'm mee. Als ik af en toe wat bestelde en niets beters wist dan soep van kalfsvleesch (dat is het goedkoopste) dan maakte ze op haar hand een verdeelende beweging en zei: esta para sopa e esta com arroz (Dit voor de soep en dat met rijst). Op die manier kreeg ik dan twee schotels voor hetzelfde geld.

'n Allemachtig hartelijk en hulpvaardig schepsel. Ik kon gelukkig zooveel gebroken Portugeesch bij elkaar scharrelen om te zeggen dat het me speet dat ze wegging en dat ik haar vele vriendelijkheden zeer op prijs had gesteld. Om 1 uur was de zoon des huizes al boven om namens z'n moeder te vragen of ik iets noodig had en net even voor vieren kwam een van de knechts boven met een brief van Katy en om me te gelijkertijd te vertellen dat Julia (de vertrokken dienstbode) mesjogge was en dat haar heengaan voor mij toch geen verschil zou maken want dat het op dezelfde manier geregeld zou worden. Als ik wat bestelde zou ik het voortaan net als vroeger klaargemaakt boven krijgen. Verdomd aardig.

Niettegenstaande dit intermezzo was het de brief van Katy en de twee ingesloten brieven uit Manindjau die me uit mijn lethargische stand haalden. Al ben ik dan nergens meer goed voor en al lukt er niets meer, dan kan ik toch in elk geval aan mijn kinderen schrijven, en hun zij 't geen groote dan toch in elk geval de waarachtige satisfactie geven dat er iemand is die met ze meeleeft in hun dagelijksche leven en werk.'

Pieter vraagt aan Frits of hij het dagboek met annotaties van de resident nog heeft opgestuurd. Vader is er erg benieuwd naar en meent dat Frits een doorslag heeft gemaakt. Hier is mij niets van bekend, helaas.

Katy vraagt in haar brief aan vader of hij een goede terugreis heeft gehad en dat was zeker het geval.

'De Golf van Biscaye noodde je tot instappen. Die was zo vlak als een biljarttafel. Door wind of storm leek het of er door een groot veld wegen liepen, zooals kafferpaatjes op het veld. 's Nachts bij maneschijn had die vlakte een bizondere bekoring. Dan leek ie niet nat of niet diep meer in dat wazige licht. Op een goeie middag, gezeten in m'n dekhut, die ik heelemaal alleen had (met rustbank) meende ik het water anders voorbij het schip te horen glijden dan gewoonlijk. Het was het uur dat iedereen sliep, behalve de officier van de wacht, 'n machinist en de stokers. Je oor is dan precies op alle geluiden ingesteld. Het verschil was maar heel klein maar de 'wash' scheen me toch iets onregelmatigs te hebben. Even over de verschansing kijken kostte me maar twee stappen en jawel hoor, daar zag ik net het laatste van een schol tonijnen waar we doorheen gekomen waren en die af en toe een speelsch sprongetje boven water waagden. 

'n Sierlijke en toch zoo krachtige visch. Dat was de tweede dag voorbij Ushant en daar kwamen we telkens visschersscheepjes tegen, wel een paar dozijn, met de hengels uit. Die waren daar toch ook eenige mijlen van huis af, voor zulke kleine schuiten, niet grooter dan een Schevenigsche botter.'

Naast deze bootjes en soortgelijke schepen als die waar Pieter op meevaart, komt er ook nog een groot Duits cruiseschip langs. 

'Als een ijsberg zagen we die prachtige witte boot door een nevelwaas aan de horizon achter ons opduiken, om langzamerhand de vormen van een boot aan te nemen. Statig stoomde het groote gevaarte ons voorbij op een mijl afstand om even spookachtig in de nevelen te verdwijnen aan de horizon die vóór ons lag.'*

Pieter voegt nog een detail van de uitreis toe, waarbij het schip waarop hij zit wordt ingehaald door een andere boot. Daarbij blaast de rook van de ene boot naar voren en die van de andere naar achter. 

'Als je dat op een schilderij had gezien, had je gevraagd of de artist geen hersens had en een foto zou je 'n 'fake' hebben genoemd. De eenvoudige verklaring is natuurlijk dat de snelheid van onze boot geringer was dan die van den wind en die van de andere boot grooter. Dit is een aardige puzzle om aan je kennissen op te geven Frits. Je spreekt daarbij alleen van twee booten, geen halve K.M. achter elkaar varende, zonder over inhalen te praten.'

* Helaas kan ik geen informatie vinden over grote Duitse cruiseschepen in of voor 1936, maar een jaar later zou de Wilhelm Gustloff gedoopt worden - stel dat het een jaar eerder een proefvaart maakte, maar nee, hij werd in mei '37 te water gelaten - . Gustloff was een Zwitsere nazileider. Het was een echte toeristenboot van de Nazi-organisatie KdF Kraft durch Freude (ja ja) en zou in 1945 door die Soviëttorpedo's tot zinken worden gebracht met 9000 (!) vluchtelingen aan boord; de grootste scheepsramp uit de geschiedenis.