September/Oktober 1934; voorstel en reactie

 

'Den Hoogwelgeboren Zeergeleerden Heer Jhr. Dr. P.J. van Winter' ontvangt een schrijven van Pieter, met aangetekende post, want er zitten archiefstukken bij 'die ik hier en daar van de papiermand heb gered.'

Het betreft onder meer een fotoverzameling met gemonteerde foto's van begin twintigste eeuw. Erbij onder andere een foto (?) van Johannes Leyds, de broer van Willem.* Daarnaast ook  'Consul-Generaal te Kaapstad C.A. v.d. Hoop (overleden), Kinderfeest Koninginnedag te Kaapstad 1903 [...]Planten Oranjeboom te Johannesburg 1909, plus nog enkele kleinere kiekjes die alle in den prijs zijn ingebrepen. Gezien dat het grootste gedeelte van deze verzameling antiquarische waarde heeft waarvoor nog twee sollicitanten zijn die ik gezegd heb Uw antwoord af te wachten, hoop ik hierop eerstdaags Uwe beslissing te mogen vernemen.'

Daarnaast stelt Pieter Van Winter nog voor om propaganda te maken via de radio, bijvoorbeeld middels een voordracht van de voorzitter (van de Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Vereeniging). 

'Met "the sting in the tail" kan dan het slot van zoo'n voordacht over de cultureele en economische betrekkingen tusschen Nederland en Zuid-Afrika worden besloten met een oproep aan alle ex-Gouvernements- en Spoorwegambtenaren, ex-onderwijzers en handelsmenschen, om zich in verbinding te stellen met de N.Z.A.V. [..] Oproep voor het stichten van nieuwe afdeelingen, opleving enz. waarvoor Hoofdbestuur spreker wil zenden (Lezing met lichtbeelden of film) Aan de hand van Dr. Theal's Cataloque of Books and Pamphlets relating to Africa south of the Zambesi, in the English, Dutch, French and Portuguese Languages (400 blz; in mijn bezit) zou dan verder kunnen gewerkt worden aan de bibliotheek en zouden er heel wat onverwachte giften los komen. **Met duplicaten kan Z.Afr. worden verrrijkt. Voor een nadere bespreking ben ik elk oogenblik disponibel [...]'

'Den Weledelen Heer P. Deys' krijgt al na een paar dagen een reactie, niet alleen ondertekend door Van Winter, maar ook door Pont.***

Hierin bedanken de heren voor het toegezonden materiaal dat in goede orde is ontvangen, maar ze moeten 'U verder berichten dat het dagelijksche bestuur van de Vereeniging geen vrijheid kan vinden de door U aangeboden foto's uit Zuid-Afrika voor den prijs van f 500.- aan te koopen. 

Ook wat betreft het voorstel voor propaganda 

'zoo meent men dat de kosten daaraan verbonden onze krachten te boven zouden gaan, terwijl men er ook weinig succes van verwacht gezien de geringe practische resultaten, waarop de Nederlandsche handel en economie in Zuid-Afrika kunnen wijzen.'

Er is voor culturele doeleinden weinig steun en het belang van Nederland in Zuid-Afrika is ook nog eens klein.'Vergrooting van die belangen zou door een propaganda als door U bedoeld niet kunnen worden bereikt. Veeleer zou omgekeerd een levendig besef van de aanwezigheid dier economische betrekkingen onze Vereeniging ten goede komen, ook zonder intensieve propaganda. Wij kunnen tot onze spijt op Uw voorstellen dus niet verder ingaan. 

* Willem Leyds (1859-1940) was een advocaat en staatsman die aan het eind van de negentiende eeuw Staats-Secretaris van de Zuid-Afrikaanse Republiek (Transvaal) werd. Tijdens de Tweede Boerenoorlog was hij gevolmachtigd minister en afgezant van de Republiek in Brussel.

George McCall Theal (1837-1919) was een van oorsprong een Canadees, die in Zuid-Afrika (na onsuccesvol te zijn geweest als diamant delver) een actief en invloedrijk historicus zou worden. Zijn meest ambitieuze project werd de History of South Africa, die 8 delen besloeg. Naast historicus was McCall ook een activist die zich interesseerde voor de inheemse bevolking. 

*** J.W. Pont (1863-1939) was een kerkelijk hoogleraar in de bijbelse godgeleerdheid, in bijzonder van de Luthersche kerk. 

 

September 1934 (5); hele staaaaapels muziek

Pieter probeert niet alleen door werk geld te verdienen, maar ook door verkoop. Zie hier:

Vanwege de verhuizing van het ANV uit Dordrecht gaat Pieter naar Den Haag. 

'Ik denk dan zal ik vast een beetje als 'n soort Johannes de Dooper of wegbereider dienen. Gezant afwezig. Terwijl ik daar in de wachtkamer zit komt Van Winter met Prof. Pont aangestapt. Aangenaam kennis gemaakt. Ik werd toegelaten bij den heer Bosman nog bekend van vroeger. M'n smoes gemaakt. Ik had nog een paar schetsjes bij me van Afrikaansch veldleven. Dat was aardig.' 

Pieter leurt ook met een aantal schetsen in Oostindische inkt die hij heeft gekocht van een armlastig, Duits kunstenaar (Egersdorfer) in Zuid-Afrika, die duidelijk om geld verlegen zat. Pieter, die toen bezig was met de oprichting van 'een soort Vereeeniging voor Vreemdelingenverkeer', liet de schetsen maken en betaalde er 1,10 pond voor. Nu vindt hij een koper (Bosman?) die 35 gulden voor 4 stuks betaalt en Bas van Vliet (?), die er twee voor 12 gulden afneemt.

En dan is er nog 'hele staaaaapels muziek die mij in den loop der jaren heel wat hebben gekost.'

Katy heeft een selectie gemaakt en de rest heeft Pieter gecatalogiseerd. Er zijn inmiddels 5 opera's voor f 2,50 de deur uit gegaan. 

'Ik heb die lijst hier en daar rond laten gaan, maar de menschen hebben radio, gramofoon, vonden veel van de muziek antiek, anderen te klassiek, enfin, iedereen had reden om Niet te koopen. Eindelijk en ten leste het Conservatorium. Dat wou dan met een breed gebaar wel f 15,- geven voor de heele boel. Toen heb ik eergisteren een jood laten komen, Van Witsden uit de Oppert. Nou, voor de muziek, PLUS m'n Encycl. Brittannica die f 500 heeft gekost wou hij dan wel f 35,0 geven. Hij is toen geklommen tot f 75.- maar ik heb 'm met 'n koppie  en thee en 'n sigaret weer netjes de trap afgewerkt.'

Nu ziet Pieter toch nog een andere optie:

We komen verder nog te weten dat het in Bangkinang erg druk is met feesten (Koninginnedag) en partijen, werkbezoeken en wat dies meer zij.

'Esje zegt zeer juist: dat beteekent een vrijen dag offeren (koninginnedag) 'met een welwillende glimlach op 't gelaat'. Ja, dat opzitten en pootjes geven als je van binnen denkt 'verhip maar' is taai. Ik ken dat werk.'

En dan nog wat informatie over de vorderingen in de spraakkunst van de kleinzoon:

'Je opvoedmethode bij ongehoorzaamheid is m.i. de eenig juiste. Het oude Hollandsche spreekwoord: Wie niet hooren wil moet voelen, is nog altijd probaat. Ik begrijp niet dat hij bang is geworden voor beesten. Heeft er soms een hem gekrabd of bezeerd?'

Ik (CD)kan de goegemeente inmiddels wel vertellen dat die angst voor dieren bij Henkje volgens mij volledig is verdwenen. Zet de man een poes op schoot en hij is vertrokken. 

Het Algemeen Nederlandsch Verbond (inmiddels zonder ch) werd in 1895 opgericht door een leraar Nederlands (in Brussel). Het was een literaire vereniging met zendingsdrang op het gebied van onderwijs. Er werd gestreefd naar neutraliteit op politiek en levensbeschouwelijk gebied, maar dat is niet altijd mogelijk gebleken. Er was een Nederlandse, Vlaamse en Zuid-Afrikaanse tak. 

De Nederlands Zuid-Afrikaanse Vereniging zit nog steeds in Amsterdam (op de Keizersgracht). Ook deze vereniging leverde een bijdrage aan de ontwikkeling van het Nederlands (en later het Afrikaans) in Zuid-Afrika. Ze moedigde emigratie naar Zuid-Afrika aan (middels voorlichting) en bood hulp tijdens en na de Tweede Boerenoorlog. Theoloog en professor J.W. Pont was 26 jaar lang voorzitter. 

September 1934 (4); houding, fierheid, gratie!

Over de al dan niet 'satisfactie' wat beantwoorden en schrijven van brieven betreft weten we nu wel hoe de wind waait. Katy krijgt dit keer een pluim, want zij stuurde twee weken achter elkaar twee blaadjes, die Pieter gelukkig niet hoeft te beantwoorden, omdat hij haar binnenkort gaat zien en ook vrij recent gezien heeft. 

'And thereby hangs a tale. Dat vroegere teeder-slank-stekelige wicht herken je doodgewoon niet meer. 't Is dat ze nog geen bittertje meedrinkt, maar anders........nou, berg je maar. Mot je hoore! Toen ik klaar was met mijn bezoeken heb ik Teetjest getelefoneerd. Ze zou over een uurtje bij Kras zijn.* Afgesproken. Ik heb daar gewacht en toen ik haar eindelijk feestelijk in de eetzaal geleidde hebben we echt gesmuld van gestoofde paling en tarbot met aardappeltjes, worteltjes en 'n pracht botersausje. Zij nam 't een ik 't ander en hebben we toen samen gedeeld. Toen we klaar waren zegt dat wicht: "Ik zou wel eens willen biljarten". Nou, ik ben tegenwoordig op alles voorbereid, dus zei ik: "Kan gebeuren!". En, stel je voor, daar stapten vader en dochter gearmd de eetzaal uit en de biljartzaal in. Houding, fierheid, gratie!" Asjeblieft. Met de twee laatste eigenschappen had ze geen moeite, maar de juiste houding te vinden had nog al wat voeten in den aard. Daarbij komt nog dat ze links is en het dus lastig les geven is voor iemand die rechts is. Kosten F 1,-. Nu betaalt gewoonlijk de verliezende partij, maar daar heb ik geen woord over gehoord. [...] In elk geval, 't was allemachtig genoegelijk. De Teetjest bracht me ten treine en om 11.30 lag ik weer netjes in m'n Junglingsbett.'

Na dit verslag kan vader het niet laten nog enkele mopjes toe te voegen, waaronder deze:

''n Kweeker heeft 'n Juliana-bloem gekweekt. Bij de behandelingsvoorschriften staat o.a. dat ze het veel beter doet in bed dan tegen een muur.'

En:

'Het huwelijk met prins Karel van Zweden gaat waarschijnlijk niet door omdat de prinses zoo'n vreeselijke hekel heeft aan Zweed-voeten.'

Het is de 26ste september dus Pieter memoreert een aantal wapenfeiten van die datum, waaronder:

'dat op dien gedenkwaardigen dag in het jaar 1906 een mannelijke stamhouder in de rechte linie werd geboren van den huize Deijs - zulks geschiedde in a palatial building, No. 7/1 Wellesley Place, Calcutta, in de schaduw zoo te zeggen van het paleis den onderkoning.'** [...] Wat er ook in mijn veelbewogen leven uit de herinneringen moge verdwijnen, die dag zeker niet. Om 10 minuten over tweeën 's middags was het astrologische moment waarop ik de warmte- en angstdruppelen met verlichting van het voorhoofs wischte in mijn capaciteit van accoucheur, vader, nurse, enz. Het bruine vlekje boven de rechterknie werd door de bedienden een 'good omen' beschouwd. Dat zonder een druppeltje bloed aan den lijve geboren wicht zou een 'burrah sahib' worden. En tot zover schijnen we daar mede op den goeden weg te zijn.'

Pieters zorgen over zijn zoon zijn vervlogen en de wensen zijn uitgekomen en

'waar we nu staan aan den ingang van je 29ste jaar, hoop ik dat je grafische kromme in geluk, gezondheid, voorspoed en aanzien een gestadig, mooie, stijgende lijn moge zijn. [...] Esje, Henkie en Katy ook allemaal gelukgewenscht met de verjaardag van resp. man, vader en proer. Na dit hoogtepunt is het eigenlijk een beetje banaal op nog ergens anders over te schrijven. In persoonlijke belangrijkheid is er weinig dat erbij in de buurt komt. Maar zoo'n kort briefje is toch ook weer niet JE, dus rapporteer ik (als daaraan in belangrijkheid aansluitend) het bericht dat de dochter van Mevr. Curie en echtgenoot synthetisch radium hebben uitgevonden.'

Het is opvallend dat Dolf (en Daisy) niet bij de felicitaties worden betrokken. Pieter is waarschijnlijk gebrouilleerd met deze tak van de familie, zoals ook is gebleken uit de brief aan Nella ('Adolf heeft ook geen stuk backbone')? 

Pieter snijdt nog aan dat er nieuwe taalregels zijn opgesteld. Er is gelukkig bepaald dat de dubbele e zal blijven (anders zou 'zeesluizen' tot 'leelijk wanbegrip' kunnen leiden). En het idee om de ch te vervangen voor een g is afgeketst, omdat er problemen werden verwacht bij 'bruidsschat). Pieter stuurt een nieuw spellingsboekje op.

Ook aan zijn kinderen schrijft Pieter over zijn werk en het dreigende financiële tekort.

'Ik heb natuurlijk gesolliciteerd op allerlei, maar 'middelbare leeftijd' moeten menschen niets van hebben. Zoo zat ik bij mezelf te piekeren: wat kan ik nu eigenlijk GOED? Ja......'goed' is 'n begrip. Voor iemand die 3/4, 1/2, 1/4 of heelemaal geen Engelsch spreekt, ken ik goed Engelsch, maar voor iemand met acte B ken ik er niets van. Van taalregels weet ik geen snars, van uitspraakregels, van uitzonderingen enz, weet ik theoretisch nog minder....maar, dacht ik dat is allemaal na te slaan. Practisch is mijn Engelsch goed, dus de theorie zal ik wel bijleeren.'

Dus heeft Pieter een proefles opgesteld die hij zijn kinderen opstuurt en die hij ook aan 12 kranten heeft gestuurd met het voorstel om de lezers te onderrichten. 

'Overal bot gevangen. Zoo zie je dat wat je zelf een aardig idee vindt door anderen lang niet met dezelfde bril wordt bekeken.'

* Hotel Kras is Krasnapolsky met het restaurant 'The White Room'. Deze 'eetzaal' bestond recent 135 jaar en dat werd gevierd met een menu uit de oude doos. Ik neem aan dat de prijzen wel wat zijn veranderd.

* * No. 7 Wellesley Place is inmiddels 7 Red Cross Place. Het art deco gebouw is ontworpen door Sudlow, Ballerdie en Thompson. Was dit een appartementencomplex of toch een ziekenhuis of kliniek?

September 1934 (3); Blue Band causerieën

Er worden tegenwoordig boeken vol geschreven en online workshops aangeboden om het vak van solliciteren onder de knie te krijgen. Zou dat in Pieters tijd ook zo geweest zijn?

In ieder geval heeft hij kennelijk zijn buik vol van zijn werk bij Keuzenkamp, of misschien van de samenwerking of slechte betaling, want hij wil weg. Ik neem aan dat hij nog steeds een baan zoekt in de reclame, gezien de kwalificaties en wapenfeiten die hij opvoert in onderstaande brief aan het Rotterdamsch Nieuwsblad. 

Ik neem het epistel integraal over. Oordeel zelve.

Dan is er ook nog een Engelstalige brief gericht aan Messrs. INPACDA op 6 Conduit Street in London, met een referentie aan de advertentie in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van de 17de. 

'I shall be glad to receive particulars of your proposition. I happen to be the Hon Secretary of the local British Club, Hon. Secretary of the British Sailors' Society, but all these honorary occupations are of little assistence to the ones banking account - au contraire. I shall therefore be glad to hear what I can do for "Typex" and "Typex" can do for me.'*

Mogelijk als bewijs van zijn Engelse kennis, is er ook een hele doorslag van 'E N G E L S C H voor HUIS-  TUIN- en KEUKENGEBRUIK'. Hierin begint Pieter met te 'vertellen' dat de wereld steeds kleiner wordt en bij 

'zoo'n voortdurend inkrimpende wereld is het kennen van "'n mondjevol over de grens" soms verbazend gemakkelijk. En de taal die ons door vreemdelingenverkeer, radio, film en sport wel het meest in de ooren tuit is ongetwijfeld de Engelsche.' 

Dan volgen er diverse voorbeelden van leenwoorden en verschillende uitspraken 'Behalve de vele woorden die hier reeds burgerrecht hebben verkregen, zooals lunch (zeg asjeblieft nooit luns maar lunsj) en jam (spreek uit djem niet sjem).'

Het geheel eindigt met oefeningen: 

'Oefen dus de eerste week de uitspraak van THE en leer de andere woorden [...] Bent u alleen, zoodat U er anderen niet mee verveelt, dan verdient het aanbeveling om hardop te repeteeren, terwijl men in het gezin elkander reeds een paar Engelsche woorden naar het hoofd kan gooien. De volgende week gaan we zinnetjes maken.'

Ik heb geen idee voor welk publiek dit alles is bedoeld. Maar het zal vast een stuiver hebben opgeleverd. Hoop ik voor de berooide.

Dan nog een voorstel gericht aan de hoofdredacteur van het Deventer Dagblad, met bijlage (die ontbreekt). Het betreft de maandelijkste Deventer Dagblad Avond waarvoor Pieter een voorstel doet. De deelnemers moeten zich eerst aanmelden en betalen dan 10 tot 30 cent 'naar U voor bestrijding van kosten of ten bate van reclame' voor de krant. Het toegangsbewijs is tevens kwitantie voor een abonnement en dan komt het...

'Later, als de lessen verder gevorderd zijn, kunnen die avonden tevens Engelsche voordrachts- en amusementenavonden worden, maar in elk geval en reeds dadelijk allergezelligste bijeenkomsten waar heel Deventer over zal spreken. De zomermaanden worden uitgeschakeld.

Aangezien ik met alle werkzaamheden aan briefbehandeling verbonden slechts een zeer beperkt aantal bladen in ons land op deze wijze zal kunnen bedienen, verzoek ik U beleefd mij zoo spoedig mogelijk te willen berichten of U dit idee voor Deventer wenscht te aanvaarden - met of zonder mondelinge toelichting of in 't geheel niet.'

De bijlage wil Pieter bij afwijzing overigens graag terug, waarvoor hij porto bijsluit. Zou het de twee velletjes 'cursusmateriaal' betreffen waarop hij onder de titel heel duidelijk heeft vermeld:

'- copyright - -!-!-!-!-!-!-!-!-!-!-!-!-!-'?

* De heren Inpadca kan ik niet vinden, maar het zou kunnen dat Typex een nieuwe 'printer' of codeermachine betreft als opvolger van de enigmatische 'enigma'. Deze 'rotor machine' 

September 1934 (2); adieu tante Nella

Na de tirade over de wederzijdse communicatie (in brieven) komt Pieter met een lijst gedetailleerde vragen aan Frits. 

Is de gouverneur in plaats van 'hoogedelgestreng' geen 'excellentie'? Komt het vaak voor dat er een vergadering op Sumatra is met 'hooge en minder hooge bestuursambtenaren? 'Houdt je nog aanteekeningen van dergelijke bizonderheden voor evtle memoires?'

Pieter schrijft over enkele economische zaken: de Indische rubberrestrictie en het Amerikaanse suikerrestrictie.*

'en ik heb van de rubber z.g.n. gentleman's -agreements ook geen hooge verwachtingen. Alle overeenkomsten, tractaten en contracten tusschen individuen, maatschappijen of landen zijn allemaal goed zoolang de inhoud alle onderreekenaren voordeel biedt. Zij worden even onherroepelijk verbroken door een of meer partijen zoodra de toestanden zich zoodanig wijzigen dat het voordeel hetwelk er was tijdens de onderteekening verdwenen of in een nadeel is veranderd. Vide: "Een vodje papier!"'

En dan een wat raadselachtig aantal regels:

'Die 1000 afgelegde K.M. zijn 2/3e van de afstand Kaapstad-Johannesburg. 'n Fatsoenlijke eind! Twee en 'n half maal R'dam-Parijs.' Zou dit betrekking hebben op een tournee van Frits? 

Tante Nella staat op het punt van vertrekken, maar omdat ze in Hoek van Holland aan boord stapt, denkt Pieter niet dat hij haar zal 'afzien.'

Maar.... hij schrijft 'Ou Skoonsuster' wel een brief!

'Bij je vertrek naar het land van zon en bergen nog een afscheidswoordje.'

Pieter spreekt de wens uit dat het Nella gegund zal zijn nog jaren lang 'in gezondheid en innerlijke tevredenheid van hetgeen het leven je nog te bieden heeft' in Zuid-Afrika door te brengen.

Hij neemt aan dat zijn schoonzus wel daar zal blijven, omdat dat voor haar 'geldstandaard' goedkoopst en voor het 'corpus' gezondst is. 

'Bij al het rare geschommel van onze onbeteekenende scheepjes op de levenszee met voorspoedige reizen, mankementen, reparaties, enz. zijn we nu toch wel aan 't zoeken naar een veilige haven om te ankeren en te blijven.'[...]

'Hier is het gegaan zooals ik je voorspeld heb. Ik zeg dat niet met eenige schadenfreude - dat zij verre van mij. Met Katy gaan samenwonen heb ik je afgeraden. Het Draaijer-karakter ken ik nu wel zoo'n beetje. Dat is 100%: eerst ik, dan ik nog eens, ten slotte ik, dan een hele tijd nix en dan eens kijken in hoeverre iemand anders betrokken kan worden in het vervullen der wenschen van dat ik. Dat althans is mijn ervaring.' 

Pieter had haar al gezegd dat hij niet wist wat ze meende te kunnen betekenen voor haar zwager en diens kinderen, maar dat het op niets zou uitlopen, dat had hij voorzien. Kinderen hebben er nou eenmaal de pest in, al voordat ze op eigen benen staan, als ze van hun ouders afhankelijk zijn, en ze zijn ondankaar wat ontzeggingen van die ouders betreft. Nou ja, niet dat Pieter zich daar zelf schuldig aan heeft gemaakt want: 'na m'n 12de jaar heb ik m'n eigen kost verdiend.' Nee, het is zijn ouderlijke ervaring en dan heeft hij nog geboft met zijn kinderen. 

Wat Katy betreft: 

'Ze is altijd een kind geweest met 'n opinie of her own - en of die nu goed of verkeerd was, ze had 'm intusschen maar en daar moest je als ouders en dikwijls meer wetende en dus den samenhang beter begrijpende, maar mee optrekken. Dat jullie het dus nooit lang bij elkaar zouden uithouden moest ik met mijn kennis van beide karakters wel weten, temeer daar Katy niet iemand is om haar ziel voor een schotel linzen te verkoopen. Het vooruitzicht van een erfenisje kan Katy niet binden om tegen haar gevoel van recht en billijkheid in te verdragen of stroop te smeeren.'**

Pieter verwijdt Nella dat zij een wig heeft gedreven tussen Adolf en Katy.

'Mocht je ooit rancune tegenover Katy hebben gevoeld, dan kun je jezelf meer dan voldoende gecompenseerd achten. Daar is het kind kapot van geweest. - en nog is dat een open wond.'

We weten helaas niet wat hierachter zit, maar er volgen nog wel wat toespelingen:

'Denk je dat jouw persoon Daisy iets kan bommen? Geen snars. Ik moet me al heel sterk vergissen als er van het Londonse tweetal een poging is uitgegaan om je bij zich te houden. Wel is er voldoende gebrek aan karakter om terwille van de suikertante met zuster en vader te breken. Adolf heeft ook geen stuk backbone, maar de stroopkwast kan het echtpaar goed hanteeren waar het in hun kraam te pas komt. Wat je doet laat me natuurlijk zero, als je het maar met open oogen doet.'   

 Het zou Pieter een groot plezier doen als Nella de breuk kan lijmen.

 'Mij doet het heele geval ook verdomd zeer, maar mijn grijzende haren hebben al zooveel teleurstellingen en bitterheden doorgemaakt dat dit er ook nog wel bij kan - en daarmee zal de maat nog wel niet eens vol zijn ook voor ik in mijn houten pyamas stap.'

Tot slot schrijft Pieter nog dat hij en 'Fie' nooit tegen iemand, ook niet tegen de kinderen, een woord hebben gerept over de 'ancient history', maar het verhaal is via Maaike Groeneveld [?] toch naar buiten gekomen, want Katy heeft haar vader recent gevraagd of het klopt wat deze haar vertelde.(Als ik, schrijver van dit blog, wist waarover dit gaat, zou ik het natuurlijk openbaren.)

'Enfin, nu weet je wie het nieuwsbureau is geweest en schrijf ik dit zoodat je nooit in de gedachten krijgt dat ik om een of andere reden je kwaadwillig zou zijn geweest. Hoe het verder met mij zal gaan heb ik geen flauw benul van. M'n centen zijn volgende maand op en hoop dat er intusschen iets gebeurd. Vaarwel dan, be happy en gegroet van'

Dat is niet mals als 'afscheidswoordje. 'Baie dankie' zal tante Nella wel gedacht hebben, terwijl zij met trillende vingers de brief las, zo stel ik me voor.

* Er werd in 1934 in Nederlands-Indië een hele trits restricties afgekondigd. Als geheel vind ik dat ook als 'crisisinvoerordonnantie'. Er werden invoer en exportrestricties gesteld aan een heel scala producten: rubber (de uitvoer van rubberplantmateriaal werd tijdelijk geheel verboden), suiker (dus ook in Nederlands-Indië), kina (wat betreft uitvoer en aanplanting), bier, bont, oostpannen (metaalgieterij), gebleekte en ongebleekte katoen. De maatregelen betroffen bescherming van investeringen, maar ook van de eigen Indische bevolking. De 'crisis-aardewerk-invoerbeperking werd in 1934 tijdelijk buiten werking gesteld.

** Katy heeft inderdaad een erfenis van tante Nella gekregen. Zij moest daarvoor zelf naar Zuid-Afrika, omdat ze alleen daar het geld kon besteden, zo vertelde oom Bob mij. 

September 1934 (1); yin en yang

Stel je voor. Frits is op tournee. Hij zit in een 'rimboe-passangrahan' ergens op Sumatra en leent een pen ('in de groene inkt van Tanglong') om aan zijn vader/familie te kunnen schrijven. We kunnen ons zo voorstellen dat er daarnaast nog allemaal rapporten opgemaakt moeten worden en verslagen uitgebracht en dan houdt Frits ook nog zijn talen bij, maar vader moet ook op de hoogte blijven. Daarbij bedenk ik me wel dat een brief zeker zo'n 20 dagen onderweg is en dan is het meestal nog best lastig in te schatten hoe de soms reeds verouderde informatie bij vader valt. Mogelijk dienen de brieven aan familie ook om zaken van je af te schrijven en te relativeren. 

Dit keer moet Frits kennelijk zijn hart luchten, want hij heeft zich boos gemaakt (waarover wordt niet vermeld), maar Pieter vindt dat een goede zaak.

'Wanneer iemand goed de pest in heeft tijgt hij gewoonlijk hard aan 't werk [...] Voor mijn part blijf je tot aan je groote verlof flink nijdig en wordt nijdig zoodra je in Indië aankomt.'

Pa (de vader van Els dus) heeft geklaagd dat Frits zijn vele werk gebruikt als excuus om niet veel of regelmatig te schrijven. Pieter heeft dat nooit zo gezegd (schrijft hij zelf), maar moet wel kwijt dat hij de kwaliteit onder de maat vindt. Dat Frits haastig schrijft, omdat het alweer maildag is en er nog net een uurtje rest en dan allerlei variaties daarop, dat is geen goede zaak. Er wordt door Frits en Els maar 'met uitzondering een goede beurt gemaakt'.

'Und da können Sie löllen so viel Sie wöllen, dat zijn allemaal episteltjes die het stempel dragen van hun gehaastheid.'

Dus Pieter onderwijst zijn kroost nog maar eens in het schrijven van brieven.

'Wil men een goede brief schrijven dan vereischt dat voor het oogenblik de heele persoon. Drooge rapportage is geen brief schrijven. De brief gaat eerst leven door datgene wat er van je persoonlijke beschouwing uitstraalt. Je commentaar, je gedachten - die maken den letters levend en de brief tot brief. Maar als het postkantoor nog even voor je open houdt of je moet op maildag zelf nog gauw even aan 'n plicht voldoen dan is er niets aan te doen al ben je ook nog van zulk een goede wille - zoo'n brief is geen brief, dat is een beleefdheidje, 'n plichtvervullinkje, 'n zie-zoo-dat-is-al-weer-klaar-voor-deze-weekje.'

 Maar Pieter dekt zich meteen in, door toe te voegen: 

'Het is juist doordat we weten wat we missen dat klaagliederen als deze tot uiting komen.' Want Pieter is altijd complimenteus als hij dat ook werkelijk terecht vindt, maar er moet ook wat te klagen blijven. Zo is er nog helemaal niet gereageerd op 'al mijn geschrijf en geplak van maanden en m a a n d e n: van vader deze week niets, anders in den laatsten tijd nog vrij geregeld. Nou, dat is magertjes.'

En dan wordt er ook helemaal niet gereageerd op al die moppen van Pieter, terwijl dat er zoveel zijn dat hij wel een kroniek had kunnen samenstellen. Er is alleen een terloopse opmerking van Frits gekomen die meldt dat de grappen over de moord op Dolfuss inmiddels verouderd zijn.*

Vervolgens schrijft Pieter pesterig (?):

'Dit brengt me in herinnering dat er bij de 5 soorten koffie waarover ik laatst schreef nog een bij moet, n.l.: Dolfuss koffie - 'n Kleintje koffie.

Nu moet dit niet verkeerd worden begrepen. Ik wil daarmee niet zeggen dat ik naar ontvangstbericht zit te staren van ELKE mop die ik schrijf, maar tusschen dat en absoluut niets is geloof ik wel een middenweg.'

En wat voor die moppen geldt, gaat ook op voor de uitgeknipte kiekjes, die Pieter heeft verstuurd. Geen woord daarover.

'Ja, God, kinderen, het zal wel aan mij liggen. Ik zelf vond het zoo allemachtig aardig dat ik dacht dat een ander het leuk zou vinden. Blijkbaar is dat niet het geval. Wie lijdt er nu niet aan een beetje zelfoverschatting.'

Er wordt wel gereageerd op specifieke vragen van Pieter, bijvoorbeeld door een plattegrond van Bangkinang op te sturen en uitleg te geven over plaatselijk beheer, maar 

'dat waren antwoorden op gedetailleerde vragen. Wat ik in mijn klachtenbrief schreef was: dat ik een beroerde correspondent schijn te zijn. Ik zit zóó in de ruimte te kletsen dat ik mijn correspondenten geen Anbaltspunkts geef om iets zu erwiedern. Nou, vooruit dan maar - Mea Culpa, mea maxima culpa.'

Els krijgt er ook van langs, want die schrijft in haar brief dat ze het zo leuk vindt dat Katy een weekje vakantie gaat vieren bij de 'Zeeuwsche wateren' terwijl ze niet rept over de week die Katy met haar vader in het Ahrdal heeft doorgebracht. 

'Ik heb twee geknipte koppen van Katy en mij uit Duitschland aan jullie gestuurd. Geen woord. Als dan alles en alles wat ik zit te kalken geen response weet te verwekken, dan is voor mij het bewijs geleverd dat ik er geen slag van heb een snaar aan te slaan die ergens meetrilt. Sorry. [...] Enfin, jullie zult er van mij niet meer over hooren. Ik ben tot deze lengte gegaan om een paar greepjes te doen uit datgene wat me zoo het eerst te binnen schiet in antwoord op Frits z'n nijdigheid. Ik ben niet nijdig, ik was alleen maar zeer teleurgesteld en dat komt dan eindelijk eens tot uiting. Schluss der Vorstellung.'

* Engelbert Dolfuss (1892-1934) was aanvankelijk een sociaalchristelijk en later austrofascistisch politicus die vanaf 1933 als machthebber in Oostenrijk een dictatoriaal bewind voerde. Bij een (mislukte) staatsgreep van de Nazi's in juli 1934 werd Dolfuss neergeschoten en overleed hij aan zijn verwondingen. Over de lengte van Engelbert (hij was maar 1.55 meter lang) werden veel grappen gemaakt.

Eind augustus/september 1934; privé aan Katy

Nee, misschien is Katy niet in Nunspeet 'voor zaken', maar alleen voor vertier. Pieter schrijft:

'Onze Tjeetjest heb ik weer te danken voor twee velle groote bladzijden. Thank you dearie. Beschrijving van zwemonderricht" leut. Uitje naar Nunspeet en Elspeet gelukkig met mooi weer verloopen.' Dit is nog voor alle ogen, maar er volgt een privébericht aan de dochter, waarvan we het fijne helaas niet weten.

Pieter leest in de NRC een rapport dat vrijwel integraal is overgenomen van de Javabode met daarin de voorgenomen sluiting van de kolenmijnen in Sawah Loento. De schrijver meent dat de sluiting van de mijnen ook de ondergang zal betekenen van de spoorweg in de Padangse hooglanden, maar Frits en Els weten hier waarschijnlijk al alles van.*

En dan nog een somber bericht:

'Zooals ik reeds een maand geleden schreef, of nog langer geleden, mijn plezier gaat er af. Ich habe keine Zug er meer in. Ik zal natuurlijk wel af en toe mijn duit in 't zakje doen, maar zie geen reden meer om me baussengewohn auszuschloben, zooals ik dat met veel genoegen eeninge tijd heb gedaan.'

Ik neem aan dat het hier het werk bij Keuzenkamp betreft. 

* De kolen uit de Ombilinmijn werden met een spoorverbinding van Sawah Loento naar Padang getransporteerd. De haven van Padang was hiervoor aangewezen, in verband met de diepte ervan. Het bevreemt me wel dat men de mijn wil sluiten, omdat ik lees dat deze in 1930 nog een vooroorlogse piek in de productie had. De kolen werden vooral in de scheepvaart gebruikt, zodat er niet geïmporteerd hoefde te worden. De mijn zou pas in 2002 sluiten!