Augustus 1942 (1); verwende prullen

Vanuit Jogjakarta schrijft Els:

'Lieve Fisje,

Het is nu middag en we zitten allemaal in bed aan je te schrijven. Telkens hoor je weer dat jullie Zaterdag weg zullen gaan en nu weet ik niet meer wat ik denken moet. Ik wil er niet aan denken hoe het zal zijn als je weg bent en we zelfs ons middagpraatje zullen moeten missen. En toch, als ik goed eerlijk dit bezie, dan moeten wij, juist wij het het beste kunnen dragen. Maar daar wil ik niet te lang over uitwijden. We weten van elkaar dat we tot het laatste toe moedig zullen zijn, hè Fisje, wij zullen ons niet laten kisten. Je hebt van ons allen een fototje, maar zonder dat zouden we toch ook steeds in gedachten bij je blijven. En jouw foto blijft steeds naast mijn bed staan, waar ik ook zal zijn. 

Gek, eigenlijk hebben we mekaar zoo weinig nog maar te zeggen. We zijn twaalf jaar gelukkig getrouwd geweest en dat zegt alles. 

Stutterheim kwam speciaal om te vertellen dat jij zoo'n reuze kerel bent, dat hoefde hij niet te doen, want ik wist het zelf al, en zoo zul je hetzelfde van mij gedacht hebben en tòch vind je het leuk als een buitenstaander het je komt vertellen.*

Die tijd dat we in de benteng met elkaar hebben kunnen spreken, daar kunnen we niet dankbaar genoeg voor zijn, als je het vergelijkt met zooveel menschen die nu nog totaal niets van elkaar af weten. Nu weten we dubbel goed, hoe wij op minder goede of beter, minder gunstige omstandigheden reageeren, en met ons de kinderen, die me meehelpen met alles. Ik maak ze nu, ook al door school, de heelen dag mee, en het is een heerlijk stel.

Mijn eenige wensch is maar dat dat we weer met z'n viertjes plus Pappie bij elkaar zullen komen en zoo gauw mogelijk, waar en onder welke omstandigheden doet er niets toe. Wij zijn nu alweer in het voordeel Fisje, boven zoovelen, omdat wij het thuis zoeken en daarbij niet noodzakelijk een heeleboel luxe behoeven. Natuurlijk is het gemakkelijk, maar zoo iets, dan heeft deze tijd geleerd dat het eenige dat werkelijk waarde heeft het hereenigd zijn is. 

Onze dagen gaan nu ook heel anders voorbij dan ik gewend was, maar ze vliegen, omdat je weet dat je 's middags weer fijn naar elkaar toe gaat. Het werken valt daardoor ook zoo licht, maar als je weg mocht gaan, dan gaan we op dezelfde voet verder en zullen er ons ook puik doorheen slaan door het vaste vertrouwen dat we toch eens weer bij elkaar zullen zijn.

Erg fraai is dit schrift niet, Fis, zoo op een goeling met een pen die ontwend is, m'n vulpen verdween op de dag dat Soemo weg ging, maar leesbaar is het hoop ik nog wel. 

Zul je daar ook goed voor jezelf zorgen en niet je teveel inspannen voor anderen? Het is voor mij zoo'n groote geruststelling dat jij alles kunt eten en wil eten, honger zul je niet lijden, maar je moet ook echt zorgen dat je goed op krachten blijft.

Het is nu bijna weer tijd dat ik je eten ga klaar maken en dan zien we elkaar weer. En als je dan zoent, dan denk ik dat het een afscheidszoen was, maar ik zal je hoop ik niets laten merken.

Je lieve brief, veel te lief, blijf ik trouw bewaren, al weet ik dat je me een te hoog cijfer geeft, het is toch heerlijk om te weten dat jij zoo over mij denkt.

Je bent een echte lieve schat van me en zult dat eeuwig blijven. Zoo lief als jij kan ik toch niet schrijven, maar je weet toch ook wel dat ik nog steeds heel hoog naar je opzie.

Het is heel moeilijk om de kinderen nu zonder jou en met zooveel andere kinderen erbij, goed op te voeden en de teugels strak te houden, maar ik zal m'n best doen en er geen verwende prullen van maken die geen tegenslagen kunnen dragen en gewend zijn in alles hun zin te krijgen, zoodat ze dan later nog in hun huwelijk bijgeschaafd zullen moeten worden. Meer kan ik niet zeggen hierover, ik voel wel dat het zwaar is, vooral als het langer zou moeten duren, maar juist onze zelfde opvatting hierover maakt het wel gemakkelijker voor me. 

Nu, Fisje, ik zal toch moeten stoppen, er blijft toch altijd nog veel te zeggen, maar ik wilde eindigen met de eerlijke verzekering dat ik ieder jaar, iedere maand en iedere dag meer van je ben gaan houden.

Houd moed, net als wij zullen doen, Erg, heel erg veel liefs van jouw eigen Esje.'

* Ik vind op internet een Willem Frederik Stutterheim, geboren in 1892, een taalkundige, historicus en archeoloog die vooral over de archeologie van Java schreef en vanaf 1926 directeur was van de AMS school in Jogja/Yogya/Djocja/Yogyakarta. Hij werd in 1942 kort gevangen gezet en weer vrijgelaten om de restauratie van de Borobudur te kunnen voltooien, maar hij zou op 10 september, dus nog geen maand nadat Els mogelijk aan hem refereerde, in Batavia overlijden na een operatie aan een hersentumor in Jakarta.

Augustus 1941 (extra); passed by censor

In het vorige blog lezen we dat PaMa in september 1940 contact zoeken met hun kinderen in Nederlands-Indië, maar dat dat heel moeilijk is. Het Rode Kruis biedt geen oplossing, maar misschien kan een verre kennis (via mevrouw Tresfon) een briefkaart versturen. 

In het archief vind ik bijna een jaar later het volgende schrijven:

Grand Rapids, March 2.41

'M. F.H. Deys.

Due to circumstances and in a round about way I received a letter from yor parents in the Hague to let you know they are well and are very anxious to hear from you and not withstanding distribution and other things are getting along fairly well and so they got my adres and asked me to write you asking me that you write to me and the I could let them know how you are getting along. I suppose you are already wondering who is writing all this. Well my name is John Bouman a cousin of your wife's mother and am living in Grand Rapids Michigan USA your wifes parents got my addres from a cousin of me by the name of Jet Koldewijn also of the Hague the place where also your parents live and as they seem to be unable the get their letters direct to you they asked me to write to you so now if you would do that in that way they would be able to hear from you. 

Hoping to hear from you soon and Wishing you Gods blessings we are your second Cousin

John Bouman

1014 Urban ct. S.W.

Grand Rapids

Missichan U.S.A.'

De taal- of spelfouten zijn van John.

April 1942; met of zonder baard

Alle Europeanen in Nederlands-Indië boven de 17 jaar, moeten zich vanaf 11 april 1942 registeren bij de Japanse bezetters. Al snel worden, vooral in de buitengewesten, alle burgers in kampen geplaatst. Omdat er zoveel Europeanen op Java zitten, begint men daar met Nederlandse ambtenaren en mensen uit het bedrijfsleven. Allereerst ligt de focus op de 'totoks' (de volbloed Nederlanders). Het is dus heel goed mogelijk dat deze brief van Els aan Frits van 22 april 1942 is geschreven vlak nadat hij is opgepakt. Beiden waren zich er duidelijk al van bewust dat er een lange periode van onzekerheden en een gescheiden leven zou kunnen aanbreken. 

Vanuit Djokja schrijft Els:

Lieve Fisje,

Misschien gebeurt het vandaag, misschien ook niet, maar misschien gebeurt het dan een andere dag dat je van ons weg zult moeten en we weten allebei hoe vreeselijk dat zal zijn. Gelukkig zijn de kinderen groot genoeg nu om een mooie herinnering aan hun pappa te hebben en gelukkig hèb ik ze om met ze over jou te kunnen paraten. Hoe komt het toch dat je alles makkelijker schrijft dan zegt, en hierdoor komt het dat ik je in al die jaren zoo weinig liefs heb gezegd en heb je steeds eigenlijk maar moeten aanvoelen dat ik zo heel, heel veel van je houd en dat er niemand op de heele wereld is waar ik meer van zou kunnen houden en die me gelukkiger gemaakt zou hebben. En als het beroerd met ons gaan zal, in welk opzicht , dan hebben we toch nog de herinnering aan ons leven samen dat voor mij niet mooier heeft kunnen zijn. 

Dikwijls ben ik bang geweest dat ik te egoistisch ben geweest, ik wou je steeds heelemaal voor mezelf hebben en dat jij me meer geluk gegeven hebt dan ik daardoor aan jou gaf, en mezelf veranderen kon ik toch niet. Zie je Fisje, dat je nog bij me hoort, want de opvoeding tot beter en ruimer mensch die je me gegeven hebt, is nog niet voltooid. En nu zal ik het een tijdje zelf moeten probeeren. Mooier zal ik er in de loop van de jaren niet op worden, maar aan m'n karakter zal ik toch altijd nog veel kunnen verbeteren en dan zullen we een heerlijke tijd samen weer hebben. Het eenige waar ik alleen maar op hoop is, dat we weer met z'n vijven bij elkaar zullen zijn, hoe en waar en op wat voor manier, ik meen in welke fin. omstandigheden, dat hindert niets. 

Alweer zit ik egpistische te redeneeren nu, want het gaat om  een heele groote zaak, ons land, en daar mag je geen offer te groot voor zijn, maar ik vind het nog zoo moeilijk om het zuiver zoo te zien. 

En wat zal het vreemd zijn om alles zonder jou te moeten doen en te beslissen, het ging allemaal zoo gemakkelijk als jij het deed en als we erover konden praten. 

Maar we zullen ons best doen en moed houden en flink zijn! Ik ga zoo lang mogelijk door met de kinderen "bezig te houden" en ze in de practische richting op te voeden en ze tot een goed mensch te maken en ik kan ze daarbij altijd een mooi voorbeeld geven, Fisje Flaa!

Als ik vanmorgen lieve woordjes tegen je gezegd zou hebbentoen je me zoende, zou ik me vast niet goed hebben kunnen houden en zoo zijn die ook weer onuitgesproken gebleven., maar misschien weet je zelf niet, hoeveel ik om je geef, en als er ooit iets is waar ik hevig naar verlangen zal, dan is het naar je terugkomst, met of zonder baard, mager of dik, misschien zelfs wel op de een of andere manier verminkt, wij hooren bij mekaar en we zullen ook weer bij elkaar komen. Al ziet alles er op het oogenblik nog zoo mistrostig uit, je leeft en we houden van elkaar en dat maakt alles toch nog weer zooveel makkelijker dan de oorlogsweduwen, want zelfs de hoop om hun man weer terug te hebben is hun ontnomen. Daarbijheb ik nog het veilige gevoel dat ik me voor jouzelf niet bezorgd hoe te maken. You can take everything en ik kan per slot ook veel hebben, dus hoeven we niet zoo heel somber de toekomst tegemoet te gaan. De kinderen zijn niet verwend, goddank. Tot over korte tijd Fisjevan de dè seg. Erg veel liefs van jou weigen Esje en een heeleboel zoenen ook van Henk, Bob en Elsje of onze gai ziens.

Het kleine portretje zit bij de brief ingesloten in een enveloppe met daarop de tekst: Aan mijn eigen Fisje

Lente 1941 (Daisy); a sensible kind of snobbery

Er zijn nog twee brieven van Daisy aan Katy, van eind maart en eind mei. De eerste komt nog van het oude adres. Het is met een vooruitziende blik dat Daisy schrijft dat Katy, die weer ziek is, waarschijnlijk niet tegen het noorderlijke klimaat kan en beter ergens in de zon zou kunnen wonen. Ze zal, na nog 8 jaar Dublin, in 1950 gaan werken in Havana.

Daisy is intussen druk met haar correspondentie en het inpakken en koken. Ze voelt zich inmiddels helemaal niet meer thuis in haar kleine huisje. Maar ze vindt zelf ook dat ze niet mag klagen nu ze een leven met William en in Schotland in het verschiet heeft. Ze laat nogmaals weten alles te kunnen verdragen behalve alleen zijn tijdens deze oorlog. Ze is dan ook erg blij dat Katy niet ongelukkkig is met haar besluit om te hertrouwen, zo kort na het overlijden van Adolf. Ze wil graag weten of het een goed idee is tante Nell al op de hoogte te stellen. 

Het trieste bericht is dat een goede vriend van Adolf,B oogie Barnes, bij een bomaanslag een been heeft verloren en veel interne verwondingen heeft opgelopen.* Dan is het maar gelukkig dat Adolf op slag dood was. Maar dit zijn geen berichten om te sturen aan 'an invalid', dus nu wat opbeurender nieuws: 

William was een paar dagen met verlof en kwam, eerder dan verwacht, bij Daisy, ze was net as aan het zeven en zag er onverzorgd uit, terwijl hij er in zijn 'Major's uniform juist heel goed uitzag. Helaas kon ze niet lang met hem naar Londen, want ze kon Caroline niet alleen laten (in de het dorp zijn de mazelen uitgebroken). Toch konden ze de broer van William even bezoeken 'who is a director or something pompous at the B.B.C.' De zus wordt alleen erg aardig genoemd. 

'William wanted to buy me a ring. He is very conservative, so unlike Adolf. But we hadn't the pluck to go into a shop so it arrived for me on Monday by post after he had gone back. It is a very lovely single diamond and sparkles like five. I love playing with it. I asked William if I still could use Adolf's wedding ring as I didn't want to take it off & he doesn't mind at all and thinks it a nice idea. Don't you agree?'

Caroline mag William graag. Daisy denkt dat haar kind het als een persoonlijke schande ziet om geen vader te hebben. 

'When I told her Boog was hurt, today she said:"Will I have to have a new Boogie too, Mummy?" So sadly. She 's a thoughtful little girl.'

Behalve dat William haar vader zo graag mocht, zal het nieuwe huwelijk ook voordelen voor Caroline met zich meebrengen. Wat er in de toekomst ook te gebeuren staat, in ieder geval zal Caroline door haar stiefvaders functie als medisch specialist enige sociale status hebben. 'He was snobbish on such matters, but I think, in this world, its a sensible kind of snobbery.'

Ook 'sensible' zijn de rijmpjes van Edward Lear's 'nonsense rhymes'.** Geïnspireerd balanceert Caroline een schoteltje op de rug van Roger (de kat) en noemt hem een 'Calico Pie'. *** Arme Roger.

'William, who loves cats as Adolf always did, would like me to take him to Scotland but its impossible while we have to share a house.'

Katy, schrijf me als je je beter voelt en nieuws hebt! Zo eindigt Daisy. 

In de volgende brief verontschuldigt Daisy zich dat ze niet meer aan haar schoonzus heeft geschreven, sinds die griep had. Katy moet toch vooral naar het adres kijken (18 Eastway, Flixton, Nr. Manchester), omdat die hieruit kan afleiden dat ze helemaal niet zo ver van elkaar af wonen. Het is er niet zo veilig als op de vorige adressen, maar het is toch aan de rand van de stad. Zowel Daisy als Caroline vinden het fijn weer bij een groterer plaats te wonen.

'William and I were married over a week ago & I must say that the pleasure of living a normal family life again more than compensates for the possible disadvantages of living in the shabbiest part of England.'

Het huis is modern en plezierig, al is het niet erg smaakvol ingericht het heeft wel allerlei moderne gemakken. Er is een lekkere grote tuin waarin Caroline kan spelen. Het ziekenhuis is in de buurt, dus William kan altijd naar huis, al eet hij in de kantine, wat wel goed is, want het eten is er goed en het lost het probleem van 'wartime catering' op. Wat voedsel betreft hebben ze geluk, want een buurman heeft een groothandel in vlees en de winkeliers zijn aardig en eerlijk. 'The people here are better than the scenery!'

Caroline is blij met haar nieuwe vader en is al helemaal gewend in haar nieuwe omgeving. Er zijn gelukkig genoeg blonde meisjes van ongeveer dezelfde leeftijd in de buurt en die zijn van nature vriendelijk. 

'Its amazing to see Caroline with her arm around another child's neck, greeting her friends and inviting them in and being called for to come out to play. She is very popular and has Adolf's knack of just being able to win the heart of almost anyone she meets. She is a great conversationalist and chats on any topic tactfully drawing the conversation round to familier subjects. William says she is very intelligent.'

En dan begrijpen we waarom het jonge echtpaar niet in Schotland zit. Net voor het trouwen, blijkt William te zijn overgeplaatst. Bovendien waren er problemen met de huisjes die Daisy heeft gekocht. Toen ze erheen ging, dacht ze dat in ieder geval een van de drie wel 'bright and shiny' zou zijn, maar er was nog niets gedaan. Daisy moest haar meubels 'dumpen' en bij haar oom intrekken, aan de andere kant van Salisbury, tot het werk was voltooid. Het was een hele klus om in alle haast een huisje klaar te krijgen voor huurders die er graag snel in wilden trekken en dan ook nog de aansturing van de werklui. Dan is er ook nog een hele slechte busverbinding tussen Salisbury en Winterslow, waardoor de reis wel 4 uur heen en ook terug in beslag kon nemen, als er überhaupt al gereden werd. Maar inmiddels zijn alle huurders neergestreken en het zijn allemaal prima mensen. Ondertussen paste familie op Caroline, maar, al zijn het lieve neven en nichten, 'they were not helpful being muddled exitable people & insisting on parties & late nights so that I had a very tiring and often boring time.' Soms was het leuk, maar Daisy is blij dat ze nu een rustig huiselijk leventje leidt. 

Katy zal wel begrijpen dat het in deze drukke periode lastig was om persoonlijke brieven te schrijven, ook aan tante Nell, die wel van zich heeft laten horen. En hoe is het met Frits en Els? Misschien weet Katy.

Dat is het laatste bericht van Daisy in mijn archief. Er is nog een foto van Caroline als ballerina, in een elegante pose met een toverstafje in haar hand. Achterop staat een kert- en nieuwjaarsgroet voor 1955. De ondertekening is van Daisy, William, Caroline en inmiddels ook de nieuwe dochter Diana. 

Achterop bovenstaande foto van Caroline staat geschreven: 

'This does not quit show Caroline's strength of carater but it is the best we have been able to get so far. Do you not recognize the frock?' Er staat geen datum op. 

* Boogie Barnes was zeer waarschijnlijk een collega van Adolf bij het reclamebureau waar deze werkte. Ik leid dat af uit een voordracht die ik in geschreven vorm in mijn archief heb gevonden. Het is een lang betoog (gehouden op 23 maart 1939) met als onderwerp de verbetering van de reclames opdat deze 'easier to take' worden voor het publiek. Hierin staat onder andere: 'Barnes and I were asked to do this particular job [to find a form as good as the continuity] and so we sat up night after night looking through practically everything that was published in this world.'

** Edward Lear wordt samen met Lewis Carol wel beschouwd als de Victoriaanse grootmeester van de nonsens literatuur. Hij scheef diverse gekke rijmpjes en limericks, zoals 'Teh Owl and the Pussycat'.  

*** Hier meer over Calico Pie.

Begin 1941 (Adolf); disgustingly in love

Het komt er, na alle feestdagen, op neer dat Katy op Daisy's rekening een mooie jas koopt. Daisy zou haar er graag even in zien. En omgekeerd koopt Daisy van het cadeaugeld van Katy voor Caroline een paar Beatrix Potter boekjes en voor zichzelf wat gezichtspoeder ('a fast disappearing luxury'). In de uitverkoop bij Harrods koopt ze enkele langspeelplaten, nou ja, 'Childhood of Christ' krijgt ze cadeau van Alec. Ook investeert Daisy in twee kelim kleden. Niet duur, maar binnenkort niet meer te krijgen. 'They cheer me up even if they are an extravagance'. De £ 10,- die Alec voor Caroline heeft gegeven, bewaart Daisy voorlopig, maar ze denkt erover een 'fairy cycle' en kleine tafel en stoel te kopen en die te bewaren tot haar dochter wat groter is. 

Caroline stal de show in Harrods, want ze hield niet van de liften, maar wilde per se op haar billen de trappen af, terwijl ze steeds maar herhaalde: 'I like this place.' Ze bleef maar verdwalen op de verschillende afdelingen en denkt nu aan Londen als die plaats waar je in een taxi kan rijden. 'How Adolf would have loved to see her there!'

De koop van de cottages is bijna rond, maar er kan nog van alles roet in het eten gooien, zoals het verkrijgen van een voorschot van de bank, dus Daisy juicht nog maar niet. Wel zal ze Katy een plattegrond en foto sturen. 

Roger is nog steeds een onderdeel van het gezin. Hij is groot, mager en mooi '& at present terribly and disgustingly in love'. Helaas zijn zijn twee lieve zoons, die een paar weken in huis zijn geweest, door ziekte overleden. Let wel: Roger is een kat!

Omdat de vriendin met baby een nieuw huis heeft gevonden, zit Daisy weer alleen, maar ze gaat binnenkort naar haar oom. Dat en het feit dat er veel sneeuw ligt en het erg koud is, zijn weer zo wat berichten, dus sluit Daisy af met een 'I hope you are warmer' en 'Much love'.

Gelukkig heeft Katy een foto van Adolf ontvangen, waarschijnlijk die genomen door Frits. De oude baas van Adolf, uit Dublin, was minder gelukkig. Ook hem had Daisy een foto gestuurd, na ontvangst van een alleraardigste brief, maar die is niet door de censuur gekomen. 

En dan is er begin maart belangrijk nieuws te melden:

'Dear Katy, I hope you will welcome the news that I am going to mary William Paterson Brown in an few months time.I think you met once but don't know how you liked William. He is not an impressive person on first aquaintance but someone well worth knowing. He & Adolf though so unlike were extremely fond of one another I know Adolf would be happy about us spending our lives together. All Adolfs friends are genuinely pleased at the news and many of them know William too. 

William can never take Adolfs place. He is so different that he cannot fail to appeal to a different side of me. Its nice that we will be able to talk of Adolf without jealousy and competition. 

It seems very soon to be marrying again but single life is almost unbearable after being happily married and more so in wartime when one is cut off from friends. I have had a desperately lonely winter. . Caroline I know will be happy to have a regular life again & a man about the house.William is very fond of her, for a bachelor, knows a lot about children. You'll remember he was my medical director at the Child Guidance Clinic.'

Daisy legt verder uit dat ze de huisje heeft gekocht, erheen zal gaan en als ze voor twee ervan huurders heeft gevonden, gaat ze naar Schotland, want daar is William 'a major in the R.A.M.C', maar zijn eigenlijke werk is in de psychiatrie in een 'mental hospital, militrary of course'. Daisy kijkt er wel naar uit, want Dumfries moet een mooie plaats zijn en ze wilde altijd al eens naar Schotland. Het is dan alweer 4 maanden geleden dat Daisy William voor het laatst zag. Hun contact in te tussentijd is via de post gegaan. Alle Nederlandse boeken van Adolf zullen worden bewaard, zodat Katy daar terzijnertijd naar kan kijken. 'I suppose this beastly war will be over some day.'Voor het afsluiten wil Daisy dan nog even kwijt, misschien om alle twijfel weg te halen: 'remember Adolf and I adored one another. 

November, december 1940 (Adolf); to hear Alec reading to us

Daisy schrijft in de periode na de dood van Adolf veel aan Katy en zoals ze zelf laat weten, ook aan anderen.

In een brief van midden november informeert ze naar de gezondheid van Katy. Die voelt zich regelmatig niet goed. Daisy zou graag de doktersrekeningen betalen, zoals Adolf dat ook gewild zou hebben. En dat terwijl Katy juist weer financiële steun aan Daisy aanbiedt. Die moet daar niks van weten want, Adolf heeft zich voor zijn overlijden goed verzekerd en daardoor zijn vrouw en kind goed achtergelaten. Daisy kan hiervan wel een huis met wat grond kopen en krijgt dan nog een klein inkomen met een pensioen van £30,- per week en een bijdrage van de 'group policy' die de oude werkgever van Adolf heeft afgesloten. Dus, met zorgen over de baan van Katy (kan ze die wel aanhouden?), schrijft Daisy: 'I will keep aside an emergency sum for you for I know A would have wished it.' Maar al zal ze voorlopig goed in de slappe was zitten. Ze gaat toch op zoek naar werk, 'for money is a poor sort of security these days and the ability to do something is much more important. Maar het moet wel bij haar persoonlijkheid passen. Als Caroline wat ouder is, wil ze graag sociaal werkster worden, nu overweegt ze een 'wartime guest house'. Caroline is deze dagen erg aanhankelijk en Daisy is eenzaam, daarom neemt ze een vriendin met baby in huis die ook net haar man heeft verloren en waarvan het huis is gebombardeerd. 

Overigens voegt Daisy nog toe.

'I'm sorry for aunt Nell because I think Adolf was her pet.'

Nieuws van deze tante Nella blijft lang uit en Daisy zal zich daar zorgen over gaan maken. 

In een brief van een week later, heeft Katy, bij wijze van kerstcadeau toch geld gestuurd. Ze zal ook een officieel schrijven opsturen met de (geboorte)gegevens van Adolf, want Daisy heeft eigenlijk zijn geboorteakte nodig, maar die ligt in Johannesburg. 

Medio december gaat het weer over geld. Daisy wil dat als kerstcadeau aan Katy geven, of in ieder geval een 'suit, length of tweed or some woven material': iets degelijks waar Katy lang plezier van kan hebben. Uiteindelijk stelt ze voor dat Katy zelf wat koopt en dan de rekening opstuurt. Zo voor de kerst is Daisy net terug uit Salisburg waar ze op advies van haar oom (een makelaar) heeft gekeken naar 3 moderne huisjes, die er op een rij erg mooi uitzien; dat zou Adolf ook gevonden hebben, want ze doen een beetje Zuid-Afrikaans aan, 'for Salisburg Plain is bare brown high country with wonderful views and distances.

Helemaal aan het einde van de maand wordt het Daisy toch te gortig. Katy moet echt stoppen met geld sturen, 'we are much, much richer than you  - or will be in a few weeks time'. Ze overweegt echt om de huisjes te kopen, ze liggen in West Winterslow in Wiltshire - nog steeds een hele kleine gemeenschap. 

En dan een opmerkelijk bericht:

Daisy doet verslag van een heerlijke, luxueuze kerst die ze doorbrengt 'with Alec Guiness and Merula and their perfectly lovely baby Matthew.'*

'It is soothing to be amongst beautiful books and music & pictures (the pics are really very valuable) and to hear Alec reading to us in the evenings as he did so many times before to Adolf & me. Only because it is so leisurely and rather beautiful I miss Adolf much more. At home I am busier.' 

Daar in haar eigen huis is het nu, met vriendin en baby, vrij druk en het moet niet teveel worden, want 'I prefer solitude to too much company.'

Tot slot, met de beste wensen voor 1941, schrijft Daisy:

'I am so weary of this war. It is much more frightening now that I have no support. Caroline helps but sometimes I want to be dependent on somebody too.Still I'm glad I have responsibilities.'

Dat Daisy dan al bezig is met het verdrijven van haar eenzaamheid, gaan we snel lezen.

* Dus...Caroline heeft haar tweede naam vast en zeker te danken aan Merula Salaman (1914-2000) of wel: Lady Guiness, want deze actrice trouwde in 1938 met de beroemde acteur Alec Guiness en samen krgen zij in 1940 hun zoo Matthew. Zij leefden vrijwel hun hele huwelijk in Hampshire (Kettlebrook Meddows?). Mogelijk hebben Alec en Adolf elkaar in de reclame leren kennen, want hier kunnen we lezen dat hij begon als tekstschrijver in deze branche. 

Oktober 1940 (Adolf); All matters settled

En dan gebeurt het: op 7 oktober 1940.* Adolf komt om het leven bij een bomaanslag in het centrum van London.  Na het telegram schrijft Daisy een briefkaart aan Katy. Ze weet het adres van Frits niet, maar hoopt dat Katy dat kan achterhalen. Verder schrijft ze:

'My Dear Katy,

You know the dreadful news by now. I hope I did well in asking Dr. Weelink to tell you I thought someone sympathetic might comfort you.**

I won't talk about my own feelings, you know that Adolf and I were completely and totally happy together and I thought him the most beautiful person, inside and out. I can't bear to think Caroline who is so like him, will never know him.'

Ze vertelt vervolgens wat er precies is gebeurd. Adolf kwam uit een 'news cinema' in Charing Cross Road en stak over om dekking te zoeken in de brandweerkazerne, terwijl die precies op dat moment werd gebombardeerd. 

'He had no suffering, that is without a doubt. He died immediately and he was very happy. He had just got a new job that very day that would have kept him safe from the war. I think it is something good Katy, that he died so joyously! It's what he would have prefered. Since I have known him I know he has never been unhappy and he never will be now.'

Daisy vraagt meneer Weenink om Katy ervan te weerhouden naar Londen te komen. Het zou een lange en verraderlijke tocht worden. Als de dagen weer gaan lengen, zullen ze elkaar wel weer opzoeken. 'Meantime, please try to be as happy as you can for Adolf's sake. He was so very gay and he hated mourning.'

Adolf had niet veel 'intimate belongings', maar Daisy zal een aantal spulletjes sturen, waarvan ze meent dat Katy er recht op heeft, waaronder de spullen van moeder, zoals haar aanwijsstok en een kleine portemonnee die Adolf jaren geleden heeft gekregen en vrijwel altijd bij zich droeg. Daisy en Caroline zullen intussen in Hemel Hempstead (in Hertfordshire) blijven. Deze plaats zal na de oorlog tot een hele nieuwe stad uitgroeien. 

Op Henks verjaardag ontvangt Katy een telegram van haar broer uit Pontianak. 'Poor boy and Daisy Please mail particulars Love Deys.

* Lees hier wat meer over de toedracht die avond.

** I.R.A.W. Weenink was de consul-generaal in Dublin, waar Katy dus voor werkte.