Juli 1936 (2); zoo'n pracht-vuur-bouquet

Na aandacht voor de doden en de heiligen, hebben we nu in Porto:

'een optocht met hulde-betuigingen gehad van de en aan de Jantjes, met hun officieren in veel goud-galon. De troep zag er werkelijk keurig uit. Hagelwitte mutsen, goed verzorgde plunje, de officieren tip-top 'n lust om te zien als 't niet zoo'n luguber bedrijf was.'

Waar het over gaat:

'De vorige week hadden we hier wat afwisseling op de rivier. Behalve de Duitsche, Engelsche en Zweedsche of Noorsche schepen die hier al met eenige frequentie varen, kwamen er vijf Portugeesche torpedojagers op bezoek die hier een week gebleven zijn. Reclame voor de vloot. Voor het leger is hier geen verdere reclame noodig, want hier ligt infanterie, kavallerie en 'n berg batterij. Ook een afdeeling mineurs en sappeurs, zooals ze vroeger in Nederland heetten, in plaats van Genie zooals nu.'

Inmiddels zijn de sancties opgeheven en kan de K.N.S.M. ook weer op de Middellandse zee varen. Mogelijk is de Perseus die Porto binnen is gevaren op weg naar die binnenzee. *

Maar nog even over die Portugezen:

'Zondagavonds lieten die vijf schepen hun groote en kleine zoeklichten over de rivier en de bergen spelen, zoodat ik hier ook om de haverklap in 't zonnetje stond. Drie amphibie-vliegtuigen deden mee aan de demonstraties.** 'n Mooi gezicht was het om die groote zware machines zich spoelender wijze van het water te zien verheffen, hoog de lucht in klimmen, allerlei wendingen uitvoeren om dan weer even statig en kalm op de rivier te dalen.'

En natuurlijk hoort ook daar weer vuurwerk bij, maar dit keer is dat tegen betaling te zien in het 

'Palazzio, het vroegere paleis van Don Carlos, nu het eigendom van de gemeente die het verhuurd of zelf exploiteert voor allerlei feestelijkheden en vermakelijkheden.*** Dat paleis ligt schuin-hooger-achter me en door m'n ribbenkast om de zijmuur van mijn loggia heen te buigen, met een wee gevoel in m'n kuiten vanwege de straathoogte, kon ik over het lagere dak van het huis naast me, nog net het slot van het vuurwerk boven den paleistuin uit zien komen. Ik hoorde n.l. tegen 'n uur of 1 's nachts een vreeselijke gedonder en geknetter. En jawel hoor, weer zoo'n pracht-vuur-bouquet van wel 'n vijftig vuurpijlen tegelijk die sissend de lucht in gingen en kleurrijk naar beneden kwamen in een vorm als had een soort tuinier-Vulcanus het bouquet geschikt.'

* De Perseus was een stoomvrachtschip van de KNSM, gebouwd in 1921. Het werd in 1941 bij Holyhead door een Duitse torpedo-aanval tot zinken gebracht. 

** In 1931 bleek dat de Portugese marine eigenlijk jaren lang was verwaarloosd. Toen er opstand uitbrak op Madeira moest er hard aangepakt worden om het eiland te heroveren en dat moest natuurlijk vanaf het water en de lucht. Hiertoe werd snel een flotille samengesteld met onder andere een vliegdekschip met 4 'vliegboten' erop. De vloot verliet Portugal op 24 april 1931, ging op de 26ste de strijd aan en vierde op 2 mei de overgave van de opstandelingen. De watervliegtuigen speelden hierbij een cruciale rol. 

*** Dit is het Palacio da Bolsa, het beurspaleis dat inmiddels het hoofdkwartier is van de 'Associacion Comercial de Porto. Het staat op de ruïnes van een Fransiscanenklooster dat in 1832 afbrandde. De neoclassicistische 'nieuwbouw' werd in 1891 in aanwezigheid van koning Don Carlos geopend en omsluit een grote binnenplaats met glazen plafond die de Patio de las Naciones wordt genoemd. Het complex bevindt zich ongeveer 1,5 kilometer van het woonadres van Pieter vandaan.

Juli 1936 (1); m'n hyper-slankheid

Er arriveert weer een pakket van PaMa in Manindjau, dus Els is helemaal in haar sas. Dit keer bevat het een zwempak voor haar, dat ze zal bewaren voor als er gasten komen en er in het meer gezwommen zal worden. Daarnaast is er een lap stof voor een jurk (met ook nog eens een gesp erbij). Die stof zal worden benut voor een japon ter gelegenheid van een optreden van 'het gezelschap Cor Ruys' in Fort de Kock. In 1932 zag Pieter een optreden hiervan, samen met de familie Chambers.

'Henkje was ook heel blij met zijn zeilbootjes die mee gaan varen in het meer als we 's morgens gaan zwemmen, wat ik geregeld doe. Vandaar dat ik dat zwempak zoo goed gebruiken kan. Fijn hoor, dit was weer een verwennerij die terlaloe is, maar jullie hadden ook het verheugende gezicht moeten zien toen ik alles uitpakte. 

Ik schrijf dit met muziek van Nagasaki.* Fisje is met de radio bezig en vanmorgen is de Filips radio aangekomen, zoodat we er nu 3 in huis hebben op proef, jullie ziet dat we niet over één nacht ijs gaan en eerstdaags zullen we in het bezit zijn van een radio, die jullie ook nog wel zult hooren. Zoo mooi als ze in Holland zijn is 'ie natuurlijk niet, maar we hebben er al heel wat plezier van gehad. 

Met de kinders gaat het goed. Bobbie begint op z'n handen en knieën te staan en dan wiebelt hij wat en laat zich dan weer vallen, het begin van kruipen, dat deed Henkje toen ook hoewel hij op deze leeftijd al flink rondkroop. Henkje begint strijk en zet iedere morgen met: gaan we nou slemme? Hij is eenvoudig dol op het water en geniet er echt van als hij erin is.'

Het racebal zal dan eindelijk in een paar dagen plaatsvinden en samen met de familie Kwantes zullen ze logeren bij Van Zanen. Dat is wel druk, maar men zal toch vooral uit zijn. 

Er zijn diverse brieven onderweg, schrijft Els, maar die zijn mogelijk bij PaMa bewaard gebleven, dus niet doorgestuurd (en niet in 'mijn' archief). Het was waarschijnlijk gemakkelijk om luchtpost door te zenden, maar niet al die dikke pakken. Overigens gaan ze vanuit Indië minder luchtpost sturen, omdat dat vrij duur is. En PaMa zitten nu toch even in Duitsland en dan worden er met name kaarten verstuurd. 

Met potlood wordt de achterzijde van dit dunne velletje nog even beschreven met wat ditjes en datjes: er wordt gewacht op bericht van Tony over een kleed. In Padang konden ze maar niet slagen. De dierentuin in Fort de Kock heeft er een zojuist gevangen panter en een tapir bijgekregen. Die panter zat in een val en 'we' hadden graag gezien hoe die eruit werd gehaald, maar er komt bezoek ('AR de Ridder met zijn zoontje van 8 jaar), dus 'we' kunnen niet weg.

De opvolger van Frits in Bankinang is benoemd. Het is Schermer, die is getrouwd met 'een vrouwtje dat ik op de Koloniale school heb ontmoet'. De man is al een keer met ziekteverlof naar Nederland geweest. 

Dan nog wat informatie van Frits, die ook weer een goed beeld geeft over de postverzending.

Hij schrijft: 

'Zoo langzamerhand gaan we de vliegbrieven weer afschaffen, maar doen we dat ineens, dan zitten jullie een poosje zonder mail [...] met ingang van vandaag gaat de post hier iederen dag, zoodat onze verbinding nu beter wordt. Door op Woensdag te schrijven (misschien kan Donderdag ook, zal 's informeren) haalt de brief het vliegtuig van Zaterdag tot Medan. De brief doet er dan tot Genua 22 dagen over en naar Holland waarschijnlijk 1 1/2 of 2. Vader komt natuurlijk pas later in het bezit van het epistel. Tegelijk met deze vl br. vertrekt een brief van de hand van Esje inhoudende uitsluitend een beschrijving van de daarin gesloten negatieven van kiekjes, waarvan Katy wel afdrukjes voor Vader wil laten maken hè?

We zijn doende een radio te koopen en hebben te dien einde 3 toestellen in huis. Allemaal natuurlijk batterij toestellen, 2 ervan zijn 4-lamps en een, een 8 lamps. Dat is een Philips toestel, pas nieuw, zoo nieuw zelfs dat het pas sedert 1 Juli, dat is dus vandaag, in den handel wordt gebracht. Het bevalt mij het beste van de drie en aangezien het het goedkoopste is, denk ik dat we dat zullen houden. Volgende week beslissing.'

Dan maar weer eens iets over het racebal of bal masqué; ook Frits vertelt over de kleding. 

'Ik in een heel strak pakje waardoor m'n hyper-slankheid zeer gestimuleerd wordt. Op het zwart een groote oranje 7 en een paar Egyptische emblemen. 't Zal me benieuwen hoe we eruit zien. Ik heb horentjes gemaakt die ons als koe symboliseeren voor de rest stellen we jaren, geen koeien voor.

Geliefden wij gaan thans sluiten (je hoort de invloed v/d radio al) en zetten deze uitzending voort op Dinsdag, Woensdag of Donderdag, volgende week.'

Er is op een leeg kantje nog een bericht van PaMa aan Katy geschreven (op de 10de juli). Zij zit in R [Rotterdam?] en zal binnenkort naar Engeland gaan. Het is in Nederland nog niet echt lekker, terwijl "het strand" toch roept, dus als Katy is overgestoken luidt het devies: "Zon" maar zoveel mogelijk, rust goed uit, word niet zeeziek als je naar Engeland oversteekt, en vermaak je ook daar zoveel als je kan.' Oh ja, en moeder is op haar verjaardag nota bene 'door haar neef, de tandarts te Utr. ontboden, dus 'n niet al te prettige verjaardag, al is de operatie niet zo èrg pijnlijk'. Toch sneu natuurlijk.

* Muziek van Nagasaki; wat moet ik me daarbij voorstellen? Wetende dat mijn 'oma Es' verzot was op (oude stijl) jazz, zou het dit wel eens geweest kunnen zijn. Hier nog wat meer informatie bij de achteraf gezien toch wel veelzeggende naam. 

De, helaas overbelichte, foto bovenaan is genomen in 1930 aan boord van de Johan van Oldenbarnevelt op weg naar Indië. Omdat dit ook ter gelegenheid van een bal 'masqué' lijkt te zijn, wilde ik hem niet achterhouden. 

Juni 1936 (8 bis); dameshoed verzengt

Naast de doden, die aan het begin van deze brief werden besproken, zijn er ook nog de heiligen. Pieter heeft het feest van Saõ Joaõ meegemaakt. 

'Ons Sint Jan. Nou, als Johannes slechts een fractie van de centen had gehad die te zijner eer hier in één avond aan vuurwerk worden besteedt dan had ie zich best een satijnen jurk ijnplaats van een kamelsharen kleed kunnen veroorloven; en inplaats van sprinkhanen met wilde honing zoo iets van springbok en tamme honing. Ik heb me met verbazing afgevraagd hoe 'n oogenschijnlijk zóó arme bevolking zooveel geld aan zoo iets vluchtigs als vuurwerk kan besteden. Ik heb hier in de laatste paar maanden méér vuurwerk gezien dan in mijn vorige levensjaren. Eergisterennacht om 1 uur was ik net ingeslapen, toen ik weer wakker werd van een geweldig geboem-boem. En ik behoefte m'n oogen maar even uit te wrijven en rechtop in bed te gaan zitten, om op nieuw getuige te zijn van een vuurwerk aan de overzijde van de rivier. Net boven de berg uit barstten de kleurige vuurpijlen in allerlei 'zarte' kleurnuances, of donderden en blitsten vervaarlijke vuurspuwende en knallende zonnen de lucht in. Dat was het feest van de visschers aan den overkant in Villa Nova de Gaia ter eere van mijn naamgenoot, die als oud-visscher-discipel bij de visschers natuurlijk in een bizonder goed blaadje staat.'

 Pieter is blij dat hij om 6 uur 's middags weer in Porto terug is. 'Het was of ik thuis kwam.' En dan:

'Om 9 uur ging ik op stap met Nascimento. Overal waar we langs kwamen klapten voetzoekers, rotjes en donderbussen. Ook is hier een speciall soort bommetjes die met een geweldige knal ontploffen en die door de jeugd op de tramrails wordt gelegd. Komt de tram er dan over heen dan is het of er een mitrailllervuur van kleine kanonnetjes afgaat. Om 12 uur zou er een optocht zijn. Op het terras van een café in de buurt hadden we daar met een kop koffie gewacht, terwijl een dronken vent een zwaar ontplofbaar ding tusschen ons tafeltje en dat van twee andere menschen ingooide. Verblindend licht, reusachtige knal, dameshoed verzengt, tafeltjes ondersteboven, maar verder geen ongelukken. Vijf minuten later werden we gelukkig door een der planten gered, anders hadden we zoo'n ding in ons gezicht gehad. Daarna is de vent er met vereende krachten uitgegooid. De optocht was aardig en eigenaardig. Van elk stadsdeel waren er jonge mannen en meisjes in eigenaardige drachten, met lampions, guirlandes en afbeeldingen van Hun oude stadspoort, industrie, heilige, of wat voor dat stadsdeel als het meest bizondere gold. Dat was dan het piece de resistance. Ook had elk gezelschap een vaandel en een stel guitaartokkelaars, waarbij elk gezelschap een speciaal liedje liep te zingen. Heel lief, aardig en landelijk aandoend. Waar de stoet passeerde was het zwart van de menschen.'

Juni 1936 (8); reuze-knus

'Zoo'n brief geeft je weer eens het idee dat je after all toch niet onbereikbaar ver van elkaar afzit,' schrijft Pieter aan zijn zoon, of eigenlijk aan 'Lieve Kinderen', maar de vliegbrief die Pieter van Frits heeft ontvangen doet hem de zaken overdenken. 

'Mijn hemel wat heeft die arme Vasco de Gama moeten zwoegen om naar Indië te komen - en dat was nog maar tot Goa, op de Westkust van Voor-Indië, als ik me niet vergis. Tochten van jaaaaaaaaren uit en thuis. En nu binnen enkele weken. Daar tusschen liggen slechts 'n dikke vier eeuwen, waarbij drie van technische wereldslaap.'

Pieter realiseert zich dat Frits het erg druk heeft en waardeert diens brieven (ik weet niet op welke hij hier doelt) des te meer. Het kost tijd om woorden op papier te zetten en deze zijn in ieder geval net zo geschreven als in een vorige blog afgebeeld.

'En jongen, wat heb je trots het kleine lettertje verduveld duidelijk geschreven. Ik kon het gemakkelijk zonder vergrootglas lezen. Tip top! [...] In het eventuele hiernamaals krijgen jullie een extra palmtak om mee te wuiven, 'n extra snaar op een goud harpie en 'n extra donzig zitje op een vochtige wolk.' 

De lof is ook voor Katy die eveneens geschreven heeft. 

'In aansluiting op voornoemd hiernamaals kan ik berichten dat ik net terug ben van het Cemiterio Oriental, of de wel de Ooster Begraafplaats. Er is n.l. ook een 'Occidental'. Er komt natuurlijk eens 'n tijd dat ik er niet meer van terug kom, maar zoo lang ik er nog heen kan wándelen is de kans van terugkomen altijd nog heel groot.' 

Pieter gaat ernaartoe om foto's te nemen van 'een demonstratief maçonniek graf. Alles in driehoeken, tot zelfs de koperen letter van de familienaam is driehoekig gehouden. Het middenstuk wordt gevormd door een groot opengeslagen wit boek.'

'De kerkhoven hier halen het niet bij de wonderen van Genua, maar men legt hier toch ook 'n boel ten koste aan z'n karkas. Ik heb met jullie, eerst met Frits en later met Katy, het grote kerkhof in Parijs bezocht. Dat zullen jullie je nog wel herinneren. Père le Chaise heet 't geloof ik. Nu, zulke gebouwtjes als waarvan ze daar op het kerkhof heele straten hebben, zijn hier ook veel in de mode. Er staat een altaartje of zoo iets in. 'n Stoeltje met 'n kanten kleedje, gordijntjes voor het raam, vaasjes met bloemen enz. Er mankeert nog maar een theetafel en een telefoon aan om je heelemaal in het land der levenden te wanen. Reuze-knus. Ook hier ziet men weinig moderns. Het eene huisje is van een nog duffere gothiek dan het andere. De meesten zijn opgetrokken van behouwen steen en een enkele die er beter bij zat, heeft z'n gedachtenis-tempeltje in marmer laten optrekken. Hoe meer centen, hoe onsterfelijker je bent, want naar de grootte van de porte-monnaie is de grootte van het monument. Zoo'n kerkhof is de grootste tentoonstelling van de menselijke ijdelheid die ik ooit gezien heb. De kleinere beurzen moeten zich vergenoegen met grafsteenen, al of niet met een grooter of kleiner monumentje aan den kop. Jezus als de kindervriend, Jezus aan het kruis, een duif als zinnebeeld van den geest, 'n enkele gebroken kolom, 'n massief kruis, e.d. zijn de algemeene grafversieringen. Nog minder goed gesitueerden moeten zich tevreden stellen met een steenen kopplaat, waarop hun naam en portret. Portretten zie je hier heel veel op de graven. En laatstelijk, de arme sloebers, die er toch ook onder gestopt moeten worden, in een achteraf-hoek, alleen met 'n nummer en 'n gebroken vaasje of potje,  als zinnebeeld van het vergankelijke. Je kunt je ook in 'n z.g.n. catacombe bij laten zetten. Dat is een bovengronds bouwwerk van een verdieping of vijf. Per verdieping iets hooger dan een doodkist; en evenredig smal. Het voorgedeelte wordt dan gewoon met een steen gesloten, waarop de bizonderheden omtrent den overledene. Bij enkelen, die zeker nog een oogje op elkaar willen houden, is de voorzijde van glas. Dat vind ik 'n eng gezicht om die doodkisten daar zoo nakend geëtaleerd te zien. Positively indecent. 't Is net of je iemand staat te bespieden die in z'n nakie staat. De kerkhoven zijn goed onderhouden wat wegen en boomen betreft en goed schoon gehouden. En wat de graven zelve betreft die hebben door de leerstellingen der R.K. godsdienst meer dan protestantsche attentie. Men gaat op de graven bidden, brengt geregeld versche blommetjes mee en als 't thuis niet druk is wordt de werkster met 'n harkie en 'n gietertje gestuurd om de boel bij te houden. Of de vrouw des huizes komt ook mee en is dan heel bedrijvig en opgeruimd bezig aan de verzorging van het familiegraf, met een bijna Balineesche blijmoedigheid.'

Amen. 

Juni 1936 (7); wat klinkt dat eigenwijs

Er is weer ruim een week verstreken. Gelukkig is de buikloop van Bobbie voorbij. Els is toch maar met 'm naar de dokter gegaan, 'die bevestigde dat het van de tandjes zou zijn en inderdaad zoo gauw waren die doorgebroken of het leed was geleden en wij blij, want zooiets is niets leuk, vooral waar Fisje juist van zijn dycenthrie af is en we bang waren dat Bobbie misschien ondanks alle voorzorgsmaatregelen het overgekregen had. Enfin, dat is dus weer achter de rug, hij is nog wel iets lastiger als gewoonlijk, en is een klein tikkeltje smalletjes, maar dat is best te begrijpen na die afgang en nu coquetteert hij reusachtig met z'n nieuwe bovensnijtandjes, de rechter is al heelemaal door en voor 't eerst hoorde ik hem gisteren knarsetanden, wat klinkt dat eigenwijs!'

Het andere nieuws is dat er een radio is gekomen, op proef. We hebben al gelezen dat dat een idee was, maar het is geen makkelijke beslissing 

'en komt op 't oogenblik financieel wel op een ongustig moment, maar aan de andere kant redeneren we zoo: stellen we het een paar maanden uit, dan hebben we er wel zooveel minder plezier van. Het beste van is de Nirom van Batavia, ook af en toe de Avro of Phohi en verder Deventer te hooren, maar dat is voor ons ook meer dan voldoende.* Nu zouden we nog een ander toestel op zicht krijgen, de Rimboe radio, en die gaan we nu vergelijken. We hadden niet gedacht dat we hier nog zoo'n goede ontvangst zouden krijgen, dachten dat de bergketen rondom ons teveel zou opslokken en dat vertelde iedereen ons ook, maar dat blijkt erg mee te vallen. Het is toch wel iets reusachtigs, zie je je draait maar en er is muziek.

Verder heb ik me met 100% belangstelling geworpen op het bereiden van vleesch, dat eeuwig hetzelfde van de kokkie begint te vervelen. Ik houd me dus ten eerste aanbevolen van allerlei raadgevingen en heb als eerste vraag: "Waarom wordt vleesch ook wel geschrapt [?]? Wie helpt.'

Ik neem aan dat hier met schrappen niet weglaten wordt bedoeld, dus lees het misschien verkeerd.

Frits is op de eerste lange tournee van 4 dagen en 3 nachten, onderweg zal hij zijn baas ontmoeten, die hij dan mee terugneemt naar Manindjau. Els vindt het fijn dat ze nu tenminste mensen heeft waarmee ze kan praten, ik neem aan dat ze op het echtpaar De Jong doelt. 

Dan de omschrijving van de kostuums voor het bal masqué die Els nu in elkaar aan het zetten is, of nou ja...

'dat van Fisje wordt door een djait op de pasar gemaakt [...] Fisje in een heel nauw zwart pak en ik in een zwarte jurk met koeienhoorns op ons hoofd en in veloer de letter 7 op ons toilet. Het ziet er wel moppig uit, bovendien heeft mijn jurk het groote voordeel dat 'ie nu goed staat en ik heb zoo lang zitten [onleesbaar] tot ik een model had dat ik later zou kunnen veranderen tot pyama, is dat niet handig!'

 Els heeft helemaal geen zin in de race die bij het bal hoort, 'maar ja, als je eenmaal in het schuitje zit, dit maal dan van het BB (Fisje is rechter) dan moet je meevaren en misschien valt het nog wel mee ook.' 

Hiermee eindigt de brief uit Indië, maar over het bal en de radio zullen we nog meer horen. 

* In maart 1927 slaagden ingenieurs van Philips erim om met een kortegolfzender 10.000 mijl te overbruggen. Uitzendingen waren tot in Australië en Zuid-Amrika te ontvangen. Op 18 juni 1927 werd de stichtingsakte voor de NV Philips Omroep Holland-Indië opgemaakt. Er namen naast Philips zeven Nederlands-Indische handels- en cultuurmaatschappijen deel uit van PHOHI. Er werd een concessie voor uitzending aangevraagd en verkregen. Na proefuitzendingen startte vanaf 22 januari 1929 reguliere uitzendingen. De korte golf zender werd van Eindhoven naar Huizen verplaatst en kon in versterkte en uitgebreide vorm concurreren met lokale zenders in Batavia en Medan. Alleen de regentijd kon de uitzendingen ernstig verstoren.

De PHOHI was aanvankelijk onafhankelijk, tot de 'omroeppolitiek' ook Nederlands-Indië bereikte. De Vara werd echter niet toegelaten. Toen dat door de radioraad wel werd geeist en de PHOHI vreesde dat daar revolutie van zou komen, viel de zender tot in 1934 stil. Een programmacommissie zag er vervolgens op toe dat de omroepen geen godsdienstig sectarisme of partijpolitieke doelen uitdroegen.

Hier kun je enkele opnamen afluisteren.

Hier meer over de NIROM (Nederlandsch-Indische Radio Omroep Maatschappij)

Hier het PHOHI lied behorende bij Rimboe Radio, uitgezonden vanuit Huizen.

Juni 1936 (6); dit zaadschietend kruid des velds

Voor we overgaan tot weer een nieuwe brief uit Porto, nog even een melding uit de vorige, want naast problemen met de camera, die meneer N. zo graag wilde dragen, maar die uit zijn handen 'ten plaveie' schoot, is er ook goed en beeldend omschreven, nieuws.

'Van de Indische "verrassing'" ben ik steil achterover geslagen. Daar past een speciale vliegbrief voor naar Manindjau. DAT was iets, nee........Als ik zeg dat ik met m'n hoofd tegen de zolder sprong is dat hier geen overdrijving, want met m'n hoed op kom ik zoowat tegen m'n electrische lamp aan die direct in een plafond-roos zit. Dus hierbij komen dan de bedankies die die van de vliegbrief nog eens achterhalen en herhalen.' 

Dat er waarschijnlijk weer wat extra geld is opgestuurd, maakt de problemen met de post echter niet kleiner. De brieven die Pieter wil versturen, zijn namelijk net iets te zwaar, waardoor hij 4 escudo moet bijbetalen. Maar, 'en hier moet ik het eerste woord van lof spreken over de Portugeesche postambtenaren', want de man achter het loket stelt voor om wat overtollig briefpapier weg te knippen en als dat niet voldoende blijkt, knipt die beambte zelf nog een stukje van de enveloppeflap weg, zodat het net aan zonder extra kosten lukt. 

Pieter neemt, ondanks het feit dat hij misschien weer een extra zakcentje heeft, de tijd en moeite om in de pen te klimmen (al werkt hij ook aan 3 artikelen die voor de vakantie klaar moeten zijn) in verband met het volgende:

'Bij de postzegelafdeeling blijft het nog maar dezelfde misère. Je kan nooit krijgen wat je hebben wil. Op mijn desbetreffende klacht aan den Directeur-Generaal te Lissabon kreeg ik geen antwoord. Nu ga ik aan den Minister van Binnenl. Zaken er over schrijven. Op het oogenblik zijn niet te krijgen postzegels van 16, 34, 48, 75, 96, 1.20, 1.25, 1.50, en 1,60 en dat duurt nu al een maand of 6 zoo.' 

Overigens is men circa tien jaar eerder overgegaan op de escudo, maar toch 'spreekt men nog steeds van Nilreis en reis. Jullie kunt je voorstellen hoe beteutert iemand staat te kijken, die toch reeds met de taal sukkelt, wanneer hij uit 'mil e quinhentoes' (1500) moet opmaken dat ze 1 1/2 Esc. bedoelen.'

Pieter vergelijkt het met de gewoonte van oude Nederlanders die nog alles in stuivers uitrekenen. Maar naast de verwarring is het ook nog steeds heel lastig om gewoon te begrijpen wat er gezegd wordt. Vader is dan ook blij dat Frits 'op grond van een hem gezonden Portugeesche krant, dit pest-taaltje 'helsch moeilijk' vindt.' Dat mensen bovendien niet duidelijk spreken, maakt het ook nog eens extra moeilijk. 

'Wat ik b.v. meermalen hoorde was "telô". Ik gekeken in m'n woordenboek, maar nergens te vinden; hetgeen erg begrijpelijk, want bij navraag bleek dat te moeten beteekenen: "até logo" ofwel: tot straks. En als die Nascimento plus spraakgebrek in actie is, dan versta ik er ook nagenoeg niets van, maar begrijp waar ie 't over heeft, doordat ik hier en daar een enkele bekende klank opvang.'

Pieter denkt dat het een jaar lang een volle werkweek zou kosten om alles onder de knie te krijgen en dan nog mis je de 'idiomatische uitdrukkingen en spreekwijzen'. 

Even terugkomend op dat geld:

'Aan dat overvragen en dingen op de markt heb ik ook zoo'n broertje dood. In Indië was ik op 't laatst zoo gehaaid dat ik gewoonweg 'n kwart of minder bood hetgeen ze vroegen. Maar daar ben ik al weer zoo'n tijd afgewend en dan 't gehannes - echt vervelend. En botweg geven wat ze vragen is ook stom, dus je moet wel aan het spelletje meedoen. Steevast moet ik bij dezelfde groentevrouw op 'n bossie wortelen en 'n kroppie sla 2 testoëns afdingen - dus pl.m. 1 cent op een totaal uitgaaf van 5 of 6. 

En 'n gebedel - daar wordt je beroerd van. Overal wordt je aangeklampt. Moeders met kinderen, oude mensen met kleine kinderen die voor hen vragen, hoopies straatventers. Er heerscht hier naast groote rijkdom ook abjecte armoede. Arme sloebers rapen de peukies cigaret van de straat op en ik heb al verscheidene vrouwen gezien die zorgvuldig ieder proppie papier dat ze zien liggen oprapen. Vraag niet hoeveel papiertjes ze moeten oprapen eer ze 'n kilo hebben - en wat zal dat dan nóg opleveren?'

Gelukkig heeft hij ook oog voor andere zaken en niet alleen lof voor de enkele ambtenaar.

' Ik begin hoe langer hoe meer respect te krijgen voor de vrouwen die werken in hun eigen huishouding en voor het huis zorgen. Want nu ben ik nog maar een mannetje alleen en daar heb ik per dag nog uren werk voor. En dan zijn 't allemaal van die steeds terugkeerende en zelfde lamme karreweitjes, waar nooit eer aan te behalen is. Indertijd heeft Salomo de vlijtige huisvrouw al een pluim ten hoede gestoken en ik doe er een paar bij. Ik stond dat zoo te bedenken toen ik spinazie schoon stond te maken. Elk sprietje moet je apart door je vingers laten gaan, want dit zaadschietend kruid des velds zit vol ongerechtigheden. En van m'n vleeschloze soep had ik een paar handen, nee...Daar had ik van alles ingemikt; een paar nieuwe aardappeltjes geschrapt, wortelen, uien, 'n blikje tomatenpuree, 'n paar lepels melkpoeder aangemaakt en daar een ei doorheen geklutst, die er de laatste 5 minuten doorheen werden geroerd. Die millioenen partikelen eiwit verstijven natuurlijk door het koken en geven een eigenaardig gevoel voor de tong. Het totaal was zeer bevredigend. En 't beroerde is dat je niet voor een paar dagen groenten tegelijk kan inslaan, want dan verlept de boel. Telkens moet je weer naar de markt sjokken om inkoopen te doen. Hoogstens kan ik een extra kroppie sla meebrengen en dat 's nachts in m'n waschkom welig laten tieren. Dat is dan tenminste nog eetbaar den volgenden dag.' 

Er is nog meer (eetbaar) vertier:

En dan:

'Ik eindig met de woorden van Shafiz Ullah Khan: The blessing of God and his Prophet on thee and thine till the end which is appointed. Give me felicity by informing me of the state of thy health. Between ius be there no long protestations of Love and Sincerity. Heart speaks to naked heart. Glory and honour on thy house till the ending of the years abd a tent in the borders of Paradise.'*

* Het citaat komt uit de pen van Kipling. Kijk hier maar.   

 

Juni 1936 (5); wat 'n verdwazing

We krijgen weer wat geschiedenisles uit Portugal, maar eerst even het verslag van de nieuwe 'creada'. Ze zou zaterdag om 2 uur komen, maar vond half vier ook wel in orde. 

'Zij ving aan met schrobben. Daar zette ze in elk geval meer kracht op dan de vorige. Enfin, dat kan, want ze is 'n stuk zwaarder. Overigens even leelijk en even onbestemd van leeftijd, met een niets-zeggend stom pompoen-gezicht van tusschen de 20 en 49. Toen ze klaar was met schrobben kwam ze nota bene aan mij vragen wat er verder gebeuren moest. Ik heb haar toen gewezen op de spinnen-nijverheid in keuken, W.C. en nevenvertrek, op plankjes waar schoone papieren op moesten, op met stof bedekte kastjes en stoelen, op aanslag in emmer en lampet-kan, op de vuile borden en eetgerei, op een petroleumstel dat gevuld en schoongemaakt moest worden en een loggia die ze kon aanvegen. Ik heb haar vast voorbereid op was voor de meubelen wanneer ze weer komt, dan is dat alvast geen teleurstelling voor haar. Maar ze was erg gewillig. Ik had 't maar voor 't zeggen zei ze. Da's prettig, maar dat wist ik al voor ze kwam.'

Natuurlijk is men beneden heel nieuwsgierig hoe de nieuwe poetsvrouw bevalt. En als er, terwijl de dame nog bezig is, wordt verteld dat het er al zoveel sprankelender uitziet dan volgt: 'een stralend gezicht van de nieuweling met de mededeeling dat de meeste creadas gerekend moesten worden bij de "porcos" (varkens) Nah!'

Helaas wordt het fruit steeds duurder, dus gaat Pieter over tot tomaat in blik. 'De eene helft heb ik op boterhammen genuttigd en van de ander soep gemaakt met uien en melk (gemaakt van melkpoeder). Smaakte heel goed - vleeschloos.'

Wat vader bij de slager bestelt, komt helemaal bereid boven; daar is hij erg mee in zijn nopjes. Zo krijgt hij kalfsvlees met rijst en gefruite uitjes, 'zoodat ik voor nog geen kwartje een warme maaltijd had voldoende voor 2 dagen.'

Dan even wat geschiedenis, persoonlijk en wereldlijk. Het is mij een raadsel op wie Pieter doelt als hij melding maakt van een bericht in de NRC

'dat Voskamp eindelijk door een motorongelijk om 't leven is gekomen; of liever een auto-ongeluk. Jullie herinnert hem je zeker nog wel. Hij kwam wel eens bij ons in de Schiebroekschelaan, toen ik nog bij Vickers was. Met hem zijn ze nu van Vickers zoowat allemaal geweest, geloof ik. Dan zit ik nog maar liever levend achteraf in Portugal dan vooraan in een praalgraf op Crooswijk.' 

Nou is Crooswijk op vrijwel een steenworp afstand van wat tegenwoordig de Schiebroekselaan heet, maar waar gaat dit over?

Gelukkig wijdt Pieter nog een beetje uit, al word je er niet vrolijk van.

'Ik was er nauwelijks bij, ik geloof zelfs dat ik nog niet eens in dienst getreden was, of de man door wiens bemiddeling ik er bij was gekomen, Ir. Doorman, ging aan de toen heerschende longenpest. Sedert dien is Frits Lebret gestorven, die was directeur. Daarna ging Kareltje Muller, de Chef van de Vliegtuigen-afdeeling en bewapening.* Toen werd Delmonte, de president-commissaris, overreden in New York. Kolonel Merens ging er intusschen met een typiste van door. Daarna stief Teepe, de Chef van de afd. Scheepsbouw en motoren en nu Vossie. Aan waarschuwingen en voorspellingen heeft 't Voskamp niet ontbroken. Het eenige wonderlijke is dat hij op z'n dollemansritten het hachie er niet eerder bij ingeschoten is. Inmiddels reuze jammer, want het was een goeie vent. Sterk als 'n paard, met spieren om van in je baard te zeeferen, 'n uitstekend zakenman en 'n vlotte vent. Hij liet op zijn kosten nog een neef van 'm studeeren voor marine-officier. Ik hoop voor die jongen dat ie al in dienst is.'

En dan nog even de toestand in de wereld; ook daar de nodige ellende.

'Ongelukken en onrust is al wat de klok slaat in iedere krant die je oppakt. Japan-China-Rusland; Engeland-Egypte- Palestina; Italië-Volkenbond; Frankrijk-België-schandalen, stakingen en nieuwe parlementen; Spanje dito. En ieder land buitendien nog met z'n eigen problemen van kas te korten, werkeloozen en wat dies meer zij, om van Duitschland nog niet eens te spreken als factor van onrust. In een Braziliaansch blad zag ik laatst een goede satire. Daar staat Hitler als goochelaar tusschen twee kleine tafeltjes en achter hem 'n hakenkruis soldaat met 'n geweer. Op de tafeltjes staan de goochel-requisieten. Dan zegt Hitler: "Opgelet, dames en heeren, zoodra het schot afgaat laat ik hieronder de vredesduif vandaan komen!"

In plaats dat de wereld ook maar een greintje verstandiger is geworden na 1918 en wat meer voelt voor een idee van wereldburgerschap, is integendeel een nieuwe stroom van fanatiek nationalisme over de wereld heengestreken. Ieder is nog van 't beter, ouder, sterker en voornamer ras dan z'n buurman. Wat 'n verdwazing.'

Verdwazing is er bij Pieter ook naar aanleiding van al die heiligen feesten, waarvan er in Porto ook weer een voor de deur staat. 

'Van 23 juni op 24 juni gaat hier zoowat niemand naar bed. Groot vuurwerk, brooddronkenheid en waarschijnlijk ook gewone dronkenschap, zang, dans en muziek van allerlei soort.Dat alles is voor Senhora da Hora. En dat terwijl er al donderbussen, zevenklappers en rotjes zijn afgestoken voor San Antonio (van Lissabon). 

'In 20% van alle winkels verkoopen ze op het oogenblik vuurwerk en de straatjeugd heeft een bizonder genot in het plaatsen van kleine bommetjes onder de tramwielen, die dan met een geweldig lawaai ontploffen.'

Meneer Nascimento verheugt zich er al op dit alles aan Pieter te laten zien. Overigens is het heertje 'van de behoudende partij',

'want de etenswaren van de picnic naar Monte Crasto zijn me tot op 'n halve cent in rekening gebracht. Een ander zou van zoo'n gelegeneheid gebruik hebben gemaakt om zich te revancheeren op al de koppies thee met citroen en tabak en cigarettenpapaier - maar hij niet. Dat noemt men: "dat is meegenomen."'

* Lees hier meer over de Nederlands-Engelsche Handel Maatschappij (NETHMY), de Nederlandse vestiging van het Britse Vickers (vliegtuigen- en wapenconsortium gevestigd in het Vickers House, Prinsessegracht 21 in Den Haag; het importeerde o.a. Rolls-Royce motoren) en in het bijzonder Karel Muller. Ook Doorman en Lebret passeren de revue. Het is weer een wonderbaarlijk verhaal en vertelt wat meer over het verleden van Pieter. Heeft hij op kantoor gezeten in Den Haag?